Friday, January 27, 2012

Lia Inan / Língua Materna ka Mother Tongue

LALIKA FÓ ULUN


Hau hakerek iha "DAPUR IDÁTE ho Dalen IDÁTE" tanba ha’u hakarak atu prezerva nafatin mother tongue/língua materna ka lia-inan Idáte nian, ha’u la planeia ida atu promove ka atu sujere para bele hanorin lia-inan iha ensinu bázika sira. Ha’u lakohi kedas, tanba jerasaun uluk ne’ebé hanorin ho "rota no sukaer-sanak" de’it balun ko’alia portugés sei la hun la dikin, satán ida be fó liberdade nune’e.

Lalika fó ulun atu hodi hanorin fali língua materna iha ensinu bázika tanba ne’e polítika kulit-mutin nian atu hodi trava prosesu aprendizajen iha Timór. Sira hakarak para lian Portugés labele buras… atu nune’e sira bele sa’e nafatin ita, ne’e projetu foun ida hodi lohi de’it ita. Ha’u ko’alia nune’e tanba ha’u rasik monu ona ba sira-nia lasu maibé pesoalmente ha’u seidauk tuir sira-nia opiniaun. Atensaun no kuidadu, lalika fó ulun ba sira!.

Thursday, December 1, 2011

Dalan Loos Ida De’it Ukun Rasik-an (Espresaun Poétika LXXII) ba Sete de Dezembru

Dalan loos ida de’it ukun rasik-an
(Poezia ba Sete de Dezembru)

Loron Hitu fulan Dezembru
Dadeersan rai hun mutin
Ró-ahi tiru husi tasi
Tanke de gerra husi rai maran
Aviaun bomba, parakedista suli tun husi leten aas
Maubere matan-foun, hakfodak tama ai-laran

Ne’ebé mate… mate daudaun
Ne’ebé moris… halai nafatin
Husik hela inan-aman, kaben oan no parente
Ida-idak halai buka nia moris

Halai ai-laran lakohi fila
Hamlaha to’o mate lakohi rende
Dalan loos ida de’it ukun rasik-an
Mate ka moris anti integrasaun!

Ran nakfakar tuir dalan
Ruin namkari lemo rai laran tomak
Xumasu ai-abut biti ai-kulit
Mate ka moris ukun rasik-an

Ne’e mak isin no klamar Maubere nian
Tuba rai metin
Lakohi tabele ba ema seluk
Lakohi integrasaun .... mezmu autonomia
Dalan loos ida de’it ukun rasik-an.


~*~*~*~*~*~*~*~*~*~*~*~*~*~

Friday, November 25, 2011

Halakon Na’i no Atan [Espresaun Poétika LXXI (ba vinte-oitu Novembru)]

Halakon Na’i no Atan

(Poezia ba vinte-oitu Novembru)

Ukun-an sees husi kolonializmu
Ukun-an sees husi imperializmu
Ukun-an mak dalan loos
Ukun-an mak lia loos

Maske Timoroan seidauk hamutuk
Maske opiniaun seidauk han- malu
Maske tenke kahur “Ran no Ruin”
Maubere hamriik ukun rasik-an

Halakon opresaun
Hadook esplorasaun
Halakon “Na’i no Atan”
Hadeer haree kaer rasik ó kuda talin

~*~*~*~*~*~*~*~*~*~*~*~*~*~*~

Wednesday, November 23, 2011

28 Novembru Loron Proklamasaun RDTL

Loron 28 fulan Novembru tinan 1975, loron Proklamasaun Independénsia unilateral Timor-Leste nian husi FRETILIN, partidu polítiku ne’ebé moris ho naran ASDT (Asociação Social Democrática Timorense) hafoin transforma fali ba FRETILIN (Frente Revolucionária de Timor Leste Independente) ho ninia objetivu “Independénsia Totál”, to’o ikus FRETILIN konsege duni proklama unilateralmente ho naran RDTL (República Democrática de Timor-Leste) hodi nomeia Francisco Xavier do Amaral nu’udar Prezidente Repúblika, no Nicolau Lobato nu’udar Primeiru Ministru, no testu Proklamasaun ne’ebé Prezidente Repúblika lee maka:

(Testu Orijinál ho Portugés, autór: Marí Alkatiri):

Encarnando a aspiração suprema do Povo de Timor-Leste
e para salvaguarda dos seus mais legítimos direitos e
interesses como Nação soberana, o Comité Central da
Frente Revolucionária de Timor-Leste Independente -
FRETlLIN - decreta e eu proclamo, unilateralmente, a
independência de Timor-Leste que passa a ser, a partir
das 00.00h de hoje, a República Democrática de Timor-
Leste, anticolonialista e anti-imperialista.
Viva a República Democrática de Timor-Leste!
Viva Timor-Leste livre e independente!
Viva a Fretilin!


Dili, 28 de Novembro 1975
Francisco Xavier do Amaral
O Presidente da República Democrática de Timor-Leste
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
(Versaun Tetun, tradutór: Aquarius vinte tres):

Ita hamosu duni ona aspirasaun boot Povu Timor-Leste nian
no atu hodi halo salvaguarda ba sira-nia direitu lejítimu no interese sira
nu’udar Nasaun soberana, Komité Sentrál da Frente revolusionária
de Timor-Leste Independente –FRETILIN – dekreta no ha’u proklama
unilateralmente, halo independénsia Timor-Leste nian moris duni ona,
hahú husi oras 00.00 ohin nian, Repúblika Demokrátika Timor-Leste
anti-kolonialista no anti-imperialista.
Viva Repúblika Demokrátika Timor-Leste!
Viva Timor-Leste livre no independente!
Viva Fretilin!

Dili, loron 28 fulan Novembru 1975
Francisco Xavier do Amaral
Prezidente Repúblika Demokrátika Timor-Leste
Gabinete RDTL Primeiru 28-11-1975

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Prezidente Repúblika:
Francisco Xavier do Amaral
Primeiru Ministru:
Nicolau dos Reis Lobato
Ministru sira maka:
· Ministru ba Koordenasaun Ekonomia & Estatístika:
Dr. José Gonçalves
· Ministru Finansas:
Juvenal Maria de Fátima Inácio (Sera Key)
· Ministru Komunikasaun & Transporte:
Eduardo Carlos Anjos (Kaku'uk)
· Ministru Defeza Nasionál:
Rogério Tiago Lobato
· Ministru Informasaun & Defeza Interiór:
Alarico Jorge G. Fernandes
· Ministru Justisa:
António Duarte Carvarino (Mau-Lear)
· Ministru Negósiu Estranjeiru & Informasaun:
José Manuel Ramos Horta
· Ministru Traballu:
Vicente Manuel dos Reis (Bie Ky Sahe)
· Ministru Edukasaun & Kultura:
Hamis Bin Umar Bassarewan (Hata)
· Ministru Estadu ba Polítika:
Marí Alkatiri
· Ministru Estadu ba Ekonomia Sosiál:
Abílio de Araújo
· Ministru Saúde:
Guido Valadares


Vise Ministru sira maka:
· Vise-Ministru Koordenadór ba Ekonomia & Estatístika:
Hélio Sanches Pina (Mau Kruma)
· Vise-Ministru ba Komunikasaun no Transporte:
Domingos da Costa Ribeiro
· Vise-Ministru ba Defeza Nasionál:
Hermenegildo Augusto Pereira Alves
· Vise-Ministru ba Asuntu Internu no Seguransa:
Fernando de Almeida Carmo
· Vise-Ministru ba Negósiu Estranjeiru no Informasaun:
Guilhermino L.S. de Araújo

Depoizde loron independénsia, liu tiha loron tolu iha loron 1 Dezembru 1975 Komité Sentrál FRETILIN haruka ministru na’in-tolu maka: Ministru Negósiu Estranjeiru no Informasaun José Ramos Horta, Ministru Defeza Nasionál Rogério Lobato no Ministru Estadu ba Polítika Marí Alkatiri ba rai li’ur hodi ba buka apoiu diplomátika husi nasaun seluk.

Independénsia unilaterál ne’e nia idade la naruk ida, tanba proklama iha loron 28 fulan Novembru, militár indonéziu sira invade kedas iha loron 7 fulan Dezembru 1975. Ho invazaun Sete Dezembru mak ita luta kontra nafatin durante tinan 24, no ho proklamasaun Vinte-oeitu Novembru mak ita kaer metin nafatin nu’udar abut no evidénsia fundamentál ba ita-nia luta hodi marxa vitória.

Friday, November 11, 2011

KOMEMORASAUN "MASAKRE SANTA KRÚS" BA DALA-20

Komemorasaun "Masakre Santa Krús Doze Novembru" ba dala-20 iha tinan ne’e sei hala’o husi loron 11-12 Novembru 2011, atividade mak hanesan tuirmai ne’e:


Loron 11 Novembru 2011: Tuku 7 kalan: Joven sira sei hala’o prosisaun husi Tasi-Tolu liuhosi Otél Timor, Otél Turizmu ba Semetériu Santa Krús, atividade sei hala’o istórikamente, ema sei halibur iha rai luan hodi sunu lilin no sunu ahi halo fogeira (api unggun).


Loron 12 Novembru 2011: Tuku 7 dadeer: Misa iha igreja Motael , misa remata maizumenus iha tuku 9, sei kontinua ho marxa da pás ba Semetériu Santa Krús, hodi kontinua ho serimónia loloos iha semetériu, ne’ebé sei remata maizumenus iha tuku 12 meiu-dia. Ba maluk ne’ebé hakarak partisipa bele ba tuir misa iha Motael hodi akompaña ai-funan ba semetériu.


Nb: Ne'e tuir informasaun ne'ebé hau hetan, ha'u la'ós Komisaun Organizadora.

Tuesday, November 8, 2011

Insiden Santa Krus 12 November 1991 (Espresaun Poétika LXX)

Insiden Santa Krus
(12 November 1991)



12 November 1991, 20 tahun silam
Letusan senjata menggema di seantero bumi Lorosa’e
Peluru menggelegar, menembus… darah pun mengalir…
Jeritan manusia berlumuran darah…Santa Krus jadi saksi
~
Luka… darah dan mayat berserakan
Truk logistik TNI bergegas angkut
Hilangkan jejak sembunyikan bekas
Ketatkan keamanan runtuhkan perjuangan
~


Semangat pemuda dengan gigih berani
Terus berkobar tak pernah kendor
Luka dan darah seolah memberikan harapan
Hidup atau mati tanah airku Timor-Leste
~
12 November 1991… 20 tahun silam
Perjuangan kian melebar
Maju dan maju terus pantang menyerah
Demi kau Timor-Leste tercintaku.

Friday, October 28, 2011

Trajédia Santa Krús (Esprersaun Poétika LXIX)



Trajédia Santa Krús
(12 Novembru ’91)


Tarutu nabotun fanun rai Timor
Hakilar haklalak belar mundu tomak
Ran suli turu tun habokon rai leten
Halerik no tanis harohan nafatin
~
Ran suli turu tun fakar rai leten
Lotun kari lemo rai halo rai metan
Espítiru timoroan manas ba beibeik
Domin ukun rasik-an buras liután
~
Trajédia Santa Krús loke ó-nia matan
Hakilar haklalak loke mundu tilun
Loke ó matan hodi haree ami hakilar
Loke imi tilun hodi rona ami halerik
~
Oan timor nia hakarak ukun rasik-an
Bele terus to’o mate luta nafatin
Hakilar haklalak tuba rai metin
Kaer liman hamutuk ukun rasik-an
~
Ukun-an liu ona povu sei terus
Ukun-an liu ona povu sei halerik
Halerik no terus buka tau matan
Tau matan mai ami povu terus na’in

Wednesday, October 26, 2011

Besik tama loron Matebian no Masakre Doze Novembru ba dala-20

Maluk sira,



Fulan Outubru tinan ne’e manas tebe-tebes, atu tama nia rohan kahur ho udan, la kleur tan ita tama iha loron 2 fulan Novembru, loron FINADU (Ahi-oan Matebian) nian, no liu tiha semana ida ita sei komemora loron 12 fulan Novembru (Masakre Santa Krús) ba dala-20, loron ne’ebé hodi atrai tan mundu atu apoia ita-nia luta iha biban ne’ebá. Maske nakonu ho ran, timoroan konsege duni hetan vitória ba ukun rasik-an. Haku’ak metin ho unidade ida ke forte, timoroan luta nafatin la ta’uk mate…! tropa Indonéziu (TNI) nian ne’ebé ita kostume bolu sira bapa, sai hakfodak haree ita-nia unidade no hatudu an ho fiar metin katak loron ida ita sei ukun duni an. Ukun-an mai ita nu’udar "koroa" ida, ne’ebé ita tanke tane metin labele monu tan ba loron ikus. Maske timoroan sira iha mota-sorin ne’ebé hanaran an UNTAS oan sira hakarak mai infiltra hodi sobu fali ita-nia unidade… ita labele hakfodak, tan ukun-an dala-ida de’it.

Tuesday, October 11, 2011

Lili Ribeiro hetan detida iha aeroportu Darwin ho kuatrusentus mil dólares amerikanu

Artista koñesida ho naran Lili Ribeiro ne’ebé koñesida liuhosi nia múzika Tribunál Domin oras-ne’e autoridade aeroportu Darwin NT sei investiga nia tanba nia lori osan ho kuantidade 400.000 dolar Amerikanu. Governu Northern Territory liuhosi tribunál hakarak hatene osan ne’e mai husi ne’ebé no hetan autoridade husi se para bele lori osan ho montante boot hanesan ne’e.

Lili Ribeiro nu’udar fen-ki’ik husi Sabinu Asanami ne’ebé kaer pasta nu’udar Ministru Agrikultura no Peskas iha kuartu Governu Konstitusionál. Osan ne’e konserteza mai husi korrupsaun tanba Asanami nia saláriu la to’o nune’e.

Tuesday, August 2, 2011

Manas (Espresaun Poétika LXVIII)

MANAS

Loron manas rai-rahun suar
Kehe manas hamoos kosar
Ema la’o ain tuir lurón
Karreta motór tuir estrada
~
Loron manas rai-rahun suar
Manas tuir oras tuir nia klima
Sinál hatudu bailoro tama
Povu ki’ik prepara kaer nia to’os
~
Loron manas rai-rahun suar
Lori lia anin maus no fuik
Halo ema laran taridu
Hamosu mahusuk iha ema ulun

~
Loron manas rai-rahun suar
Manas to’o loro-matan lakon
Kalan manas kahur malirin……
Rona asu hatenu no busa lian……
~

Manu-fuik hakmatek toba deskansa
Deskansa hein oras……
Manu aman basa liras……
Basa liras kokoreek fanun ema hotu.

Friday, July 29, 2011

Ha'u Lakohi Nonook (Espresaun Poétika LXVII)

Ha’u Lakohi Nonook

Nonook bele dehan ha’u matan-delek
Nonook bele dehan ha’u tilun-diuk
Nonook bele dehan ha’u beik-teen
Di’ak liu hakilar haklalak ba ema rona
Espresa ha’u-nia vizaun no sentimentu
Katak ó laiha kapasidade ba knaar ne’e.
Ó ulun-moruk, ó han-matak, ó laiha domin.

Friday, July 15, 2011

Ain-fatin Klandestina

Foto iha leten husi karuk maka: LU-OLO (atuál prezidente Fretilin), Ha’u ho naran kódigu KABORAN, Maijór Jenerál TAUR MATAN RUAK (Komandante FFDTL), Majór ULAR ( Matebian), SOPHIA (jornalista), Kolonél SABIKA, no Kolonél FALUR RATE LAEK (foto husi Philip)

Istória Badak ‘Ain fatin klandestina’


Maluk doben vizitante sira, kleur ona mak ha’u la mosu iha sikun ida-ne’e, kleur ona mak ha’u la hananu no la lee dadolin murak iha fatin ne’e, tanba nu’udar kriatura Na’i nian, ne’ebé nakonu ho ritmu moris nian, ne’ebé nakonu ho dezafiu oioin, biban mai ha’u natoon de’it ba knaar seluk. Mai ha’u, la’ós ha’u lori fali facebook hodi haliu sikun ida-ne’e, la’ós ha’u lori fali knaar seluk hodi haliu nia, maibé buat hotu la’o ho ninia lala’ok no nia ezijénsia.

Ohin ha’u hedi fali imajen foun ida, imajen ne’ebé hasai hori tinan 13 liubá durante tempu rezisténsia, iha biban ne’ebé ha’u partisipa mós iha atividade klandestina. Iha loron 4 fulan Juñu tinan 1998 ha’u konsege lori jornalista Australianu na’in-rua husi Bangkok enviadu Gil Joliffe nian, sira na’in-rua maka: Philip ho Sophia. Ha’u lori sira-na’in rua ho karreta kijang 7k azúl ida belun Riki Amaral nian, sofér maka maun António Luis Bidau, ami sai husi Vila Harmony hamutuk ho belun Nuno Moniz, nia tuur iha oin, ha’u ho Philip no Sophia tuur iha klaran, no belun Mau-Asu tuur iha kotuk. Ami sai husi Dili maizumenus tuku 2 loro-manas liu uitoan , no ami to’o iha Fatulurik-Laclubar (aldeia Debu-Rejiaun 3 Kruzeiru) kuaze iha tuku 6 loraik. To’o iha ne’ebá ami hasoru uluk malu ho Komandante Sabika ho ninia elementu sira mak hanesan Ran-nakali, Mesak, nst. Belun Sofér António Luis ho Nuno Moniz no Mau-Asu sira fila-hikas mai Dili depoizde tuur lai uitoan hodi hemu hamutuk kafé lokraik nian.


Ha’u ho jornalista na’in-rua hamutuk ho komandante Sabika no nia elementu sira kontinua viajen ba sa’e foho iha tuku 8 kalan ba liuhosi área Mauraten-Laclubar to’o tuku 10 kalan, ami deskansa lai to’o dadeersan mak ami sai fali, no ami to’o iha akampamentu Debu iha tuku 4 lokraik, iha-ne’ebá ami hasoru malu ho Xefe Estadu Maiór das Falintil “Taur Matan Ruak”. Sira simu ami ho haksolok tebe-tebes, liutiha loron hira hanesan-ne’e ami muda fali ba akampamentu Teka, pois liu loron hira ami muda fali ba akampamentu Foho Morteiru, tuir fali ami muda fali tuun mota nafatin ba diresaun Dilór no ami sa’e hosi Foho Aitana tutun, iha markasaun altu foho Aitana ami konsege ko’alia rádiu ho Tropa Indonézia sira iha Baukau, komandante Manu-aman mak ko’alia ho sira, tuir fali ami kontinua tuun nafatin Aitana lolon ba akampamentu Derok-loken hodi akampa kalan ida de’it, ami tuun nafatin ba akampamentu Buana leten no tun fali ba Buana kraik.

Iha akampamentu ne’e ami hotu halibur hodi deskansa no ami na’in tolu Philip no Sophia prepara-an atu fila-hikas mai Dili iha loron 7 fulan Jullu tinan 1998 tun tama Kairui mai Laleia, no ami konsege tama fali Dili ho Mikrolet GRAMANIA iha loron 8/7/98 dadeer. Foto iha leten ami hasai hamutuk iha foho morteiru, bainhira ami to’o iha Buana ha’u fó foto ne’e ba Xefe Estadu Maiór Taur Matan Ruak hakerek hela poezia ida iha kotuk: ”Se a minha arma mata, a tua mais ainda, cada amigo que conquistas menus um inimigo para mim”. Ami sees husi Buana, Kompañia FALINTIL nian ne’ebé komandu direta husi Xefe Estadu Maiór sira akampa nafatin hodi prepara-an ba loron 20 fulan Agostu hodi selebra loron FALINTIL._

Monday, April 18, 2011

Povu ki'ik halerik lian la kotu (Espresaun Poétika LXVI)

Udan tau lokraik-lokraik, rai-lakan rai-monu

Bee-sa’e sobu uma iha fatin barak

Susar aumenta tan husi sidade to’o aldeia

Ne’e mak ha’u-nia rain Timor-Leste

~

Udan tau lokraik-lokraik, rai tarutu

Estrada kotu ponte tohar

Hasusar povu atu buka moris

Laiha asesu ba bee-moos

~

Udan tau lokraik-lokraik fó susar ba ema

Dezenvolvimentu la la’o

Governu haloot metin nafatin

Povu ki’ik halerik lian la kotu.

Monday, April 11, 2011

KAK, ó-nia pasu iha-ne’ebé ona?

Ema boot ba Bali hanesan ba Merkadu, Ema ki'ik ba Merkadu susar tebes tan osan laek. Ema boot sosa karreta hanesan sosa modo, Ema ki'ik sosa modo susar tebes tan osan laek.


Preokupasaun husi povu ki’ik foin daudaun ne’e kona-ba papél no funsaun KAK ne’ebé harii kleur ona mas ita seidauk hetan rezultadu ida-ne’ebé sufisiente. Fofoun bainhira komisaun ne’e hamriik, komisáriu KAK Adéritu lehi-an katak sei iha rezultadu durante loron 100 maibé realidade hatudu oin seluk liu. Ida-ne’e tanba membru Governu barak mak inklui iha laran husi kedas leten mai kraik, sira taka-an atu hodi kontinua na’ok nafatin, tanba ne’e susar atu hapara korrupsaun iha país ida-ne’e. Korrupsaun buras ba nafatin oinsá dezenvolvimentu ba povu ki’ik bele hala’o. Ema boot, boot ba nafatin, ema ki’ik, ki’ik ba beibeik.


Iha reflesaun ida iha rádiu RTK ne’ebé ha’u akompaña hori Domingu kalan (10/04/2011), hateten katak: “Boot sira ba Bali fasil liu hanesan ba merkadu Komoro no Halilaran”, maibé “Ema ki’ik ba de’it merkadu Komoro no Halilaran susar tebe-tebes tanba osan laiha hodi sa’e transporte”. Ida fali dehan: “Boot sira sosa Karreta hanesan fali sosa Modo”, maibé “Ema ki’ik sosa modo susar tebe-tebes tanba osan laiha”. Tuir fali dehan tanba “Boot sira-ne’e barak-liu mak husi povu simples no kiak”, nune’e maka sira aproveita kedas oportunidade hodi halo korrupsaun hodi habokur sira-an bainhira sira sei tuur iha fatin di’ak.

Wednesday, March 16, 2011

Tsunami Japaun (Espresaun Poétika LXV)





Laloran Tsunami

Tasi okos nakfera doko Japaun
Laloran tsunami hitak Japaun
Hakur tama tasi-ibun sobu sidade
Harahun sasán oho ema lubun

Dezastre tsunami hasusar ita
Rejiaun Ázia nia emar hetan ameasa
Tuur matan moris tuur neon na'in
Laloran tsunami la fó alerta

(Tsunami ho eskala richter 8.9 akontese iha loron 11 fulan Marsu tinan 2011 iha Sendai
ho ninia ráius afeta to'o kapitál Tokyo-Japaun)

Wednesday, March 2, 2011

Nu’udar fatuk-kadi hanesan tsunami (Espresaun Poétika LXIV)

Nu’udar fatuk-kadi hanesan tsunami

*
Ha’u nu’udar poezia
nu’udar dadolin
hanesan knananuk
hanesan loro-matan
nu’udar anin maus,
matak no malirin.

ha’u nu’udar opiniaun
hanesan komentáriu
nu’udar mahusuk
hanesan lia-maus
no belun di’ak

Nu’udar fatuk-kadi hodi kadi ó neon
Hanesan tsunami hodi halo ó hakfodak

Friday, February 25, 2011

Korrupsaun Buras Liután (Espresaun Poétika LXIII)




Korrupsaun Buras Liután
*
Ko’alia daudaun halo daudaun
Hetok ema hasé halo liután
Korrupsaun buras-liu iha AMP
Na’oksaun belit-liu ba sira isin
Na’ok hotu tiha, dun ema seluk
Nia na’ok daudaun nega daudaun.

Friday, February 11, 2011

Loron Onze Fevereiru (Espresaun Poétika LXII)

Kokoreek Sadik Malu
*
Manu Sikus aman rua kokoreek sadik malu
Ida sikat Tafui ida Kakatua
Tara kona Kakatua iha kotuk-laran
Tafui simu tara iha rentós
Tara borus rentós latan la hadeer
Kotuk laran naklees kokoreek nafatin

Monday, January 24, 2011

Sigarru Bele Oho Ema (Espresaun Poétika LXI)

Sigarru Bele Oho Ema
!
Ó fuma hotu tiha soe nia rohan
Soe rohan ba rai fuma foun fali
Ó dada nia suar dada ho fo’er
Ó dada nia fo’er dada ho moras
Ó sunu sigarru sunu ó nia osan
Ó sunu sigarru sunu ó nia moris

!!!

Thursday, January 13, 2011

Iis-Roman Foun (Espresaun Poétika LX)

Iis no Roman Foun
.
Tinan foun lori ona iis foun mai
Tinan foun leno duni roman foun mai
Iis foun mai ha’u da’et ba imi
Roman foun mai ita metin mai ha’u.

Ha’u huu lia midar huu ho laran
Liuhosi kompadre ho belun sira
Ha’u kasu lia midar kasu ho laran
Kasu ho laran tan domin ha’u nian.

Thursday, December 23, 2010

Tatoli Natál (Espresaun Poétika LIX)

Ksolok Natál 2010
-
Natál besik ona tama odamatan
Tinan-foun hein tan semana ida
La’o karik ba foho la’o ho kuidadu
Kaer metin karreta tuur ho kuidadu

Estrada namdoras sa’e to’o foho
Namdoras ku’ak barak tama to’o knua
Hemu karik tua ruma temi ami naran
Parente rai-dook la haluha ida

Boas festas Natál ba imi hotu
Tinan-foun liutiha sei hamutuk fali
Fila fali mai Dili la’o ho kuidadu
Kuidadu ho neineik tama ho haksolok

Wednesday, December 22, 2010

Ksolok Natál no Tinan-foun 2011

Ba Belun doben sira
-
Natál hein tan loron oan hira, oras-ne’e bairu sira iha Dili laran nakonu ho prezépiu oioin de’it. Natál fó hanoin ita atu moris ho simples no hakmatek, hatún liafuan domin foun mai ita husi uma-laran ba komunidade no parente rai dook sira. Natál mós fó anin malirin ba ita ida-idak nu’udar Kristu nia belun husi sidade boot to’o knua ki’ikoan izoladu sira.
Buat ida-ne’ebé ha’u haree hetan no ladún monu ba ha’u nia laran mak grupu prezépiu balun mak ladún integra no inteira didi’ak signifikadu husi loron Natál ida ba sira. Einvezde sira toka knananuk Natál nian atu hodi bele sente no hanoin lala’ok moris Kristu nian iha ita-nia komunidade, sira toka fali knananuk tebe-tebe, disku to’o kizomba, hodi halo lakon tiha signifikadu Natál nian mai ita. Ha’u hanoin-hikas bainhira ha’u sei ki’ikoan, ne’ebé ha’u haree prezépiu ho lampu lakan hamutuk ho knananuk Natál nian, ha’u hakfodak, surpreza, no ha’u sente hanesan Natál ne’e sagradu tebe-tebes mai ha’u. Iha rai seluk hanesan ha’u haree iha Indonézia, komunidade Kristaun-Katólika sira mós festeja ho knananuk Natál nian durante molok no depoizde Natál, iha tinan ida-nia laran sira aproveita netik semana rua hodi rona knananuk Natál nian. Ha’u ladún hatene situasaun iha foho, maibé konforme ha’u haree ida Dili laran joven sira prefere liu rona knananuk seluk durante períodu Natál no Tinan-foun duké kananuk Natál rasik.
Tuirmai, aninmaus hakarak espresa "Ksolok Natál 2010 no tinan foun 2011" nian ba belun di'ak lee-na'in sira. Aninmaus Natál sei lori domin no nabilan Belein nian ba ita hotu, no pesoalmente, aquarius-23 hakarak hatete katak aquarius-23 hadomi tebe-tebes tinan 2010, maibé atu hakarak ka lakohi semana rua tan ita tenke fahe malu ho nia hodi bele hakat nafatin ba oin, ksolok Natál ba belun sira hotu.

Thursday, November 4, 2010

Udan Finadu (Espresaun Poétika LVIII)

Udan Finadu
-
Udan ida tau mai rohan lakotu
halo ita dook malun dook liután
matebian mundu seluk sei tulun ita
kari karik ai-funan temi ami naran
-
Ami iha rai-dook la haluha ida
finadu liutiha ha'u sei to'o
dia dois iha knua tama to'o Dili
ha'u sei reza harohan iha krus boot

Friday, September 24, 2010

Espresaun Poétika (LVII)

“Domin ba Pátria”

Ha’u ema Timór moris iha ne’e
Moris iha knua ida, knua antigu
Ha’u moris tuir lisan tuir kultura
Ko’alia ha’u-nia Dalen, tuir inan nian

Ha’u ema Timoroan, moris iha ne’e
Ha’u moris husi povu, boot ho povu
Sei ki’ik sei mamar iha loron ohin
Loron aban bainrua foti ha’u-nia rain

Ha’u-nia inan ho aman tulun netik ha’u
Na’i ulun komunidade tau netik matan
Ha’u hamulak harohan ba ita hotu
Maromak leten as sei tulun duni

Tulun netik ita hotu halo sai di’ak
Sai di’ak ba povu di’ak ba Pátria
Di’ak ba povu halo buras ba oin
Domin ba Pátria domin rohan la kotu._
*
Poezia ne'e ha'u hatama ba konkursu Dalen Nasional iha
"Ha'u nia Lian Ha'u nia Rai"

Tuesday, September 14, 2010

Orsamentu $800,000 ba korrida bisikleta (Komentáriu)

Orsamentu $800,000 ba korrida bisikleta / Tour Timor
ne’e la’ós ki’ik.


Governu fó oportunidade liu hodi hasai osan ho montante boot ba atividade desportivu duké hasai ba dezenvolvimentu infra-estrutura iha rai laran. Osan ho montante Rihun atus-8 ne’e hasai husi governu ba Sekretáriu Estadu Juventude Desportu (SEJD) Miguel Manutelu atu hodi apoiu ba korrida bisikleta ne’ebé foin hala’o daudaun hori sehik dadeer hahú husi Palásiu Prezidensiál nia oin ho diresaun ba distritu sira iha loromonu nian. Orsamentu ida-ne’e boot tebe-tebes, no ha’u la fiar katak $800,000 ne’e sei ezekuta hotu. Karik dehan ezekuta hotu ne’e bosokten!!!

Thursday, September 9, 2010

Carrascalão rezigna ona (Komentariu)

Carrascalão rezigna ona,
PSD sei tetu nia vida ho AMP

Vice PM ba asuntu Jestaun Administrasaun Estadu, Mário Viegas Carrascalão hato’o ninia karta rezignasaun ba PM X.Gusmão iha loron 6 foin lalais ne’e.

Iha karta rezignasaun ne’e Carrascalão dehan katak nia la satisfás ho liafuan "beikten no bosokten" ne’ebé PM X Gusmão hasai iha públiku durante konsulta Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu Nasionál (PEDN) foin lalais ne’e.

Sekretáriu Jerál FRETILIN Marí Alkatiri konsidera rezignasaun Vise Ministru ba Asuntu Administrasaun ne’e pozitivu tebes atu salva dignidade tanba la abitua ho vida korruptu. Alkatiri rekoñese rezignasaun Carrascalão nian ne’e la’ós novidade foun tanba nia hatene antes ona katak sei iha problema bainhira Carrascalão tama iha AMP._ (Kopia tomak husi STL :9/9/2010)

Ho rezigna an ne'e ita bele haree katak Carrascalão hatudu duni ninia espíritu gentleman ne'ebé anti-korrupsaun tanba nia sente duni nia an katak nia konsege moris hamutuk tiha ona ho korruptór sira, no nia mesak sei labele hamoos korrupsaun.

Thursday, August 26, 2010

Domin ba Povu domin ba Pátria (Komentáriu)

Loron 30 Agostu besik fali ona, loron istóriku ne’ebé Timoroan tomak hala’o festa Referendu hodi husik Integrasaun ho Indonézia tama ba UKUN RASIK AN. Durante tinan 24 nia laran Timoroan barak mak mate. Mate iha ai-laran hamutuk ho FALINTIL, tanba tropa Indonéziu tiru mate, mate tanba hamlaha no moras. Iha vila laran mós mate tanba Timoroan ne’ebé sai Mauhú sira hamutuk ho Bapak KOPASUS, SGI, Grupu Intelijén Indonéziu nian seluk tan hodi hafuhu no kaer rasik Timoroan seluk ne’ebé halo Klandestina hodi fó apoiu ba Independénsia. Bapak TNI sira kaer ita-nia maluk Timoroan sira lori ba kastigu, tortura, no oho. Balun oras ne’e seidauk hatene sira-nia rate, nu’udar ezemplu ida maka área Tibar nian ida-ne’ebé deskonfia nu’udar fatin TNI sira oho joven sira iha 12 Novembru 1991 nian. Fatin ne’ebá deskonfia de’it maibé seidauk hetan mate ruin ruma.
_
Governu halo esforsu ona atu hanoin Veteranu, Antigu Kombatente, Klandestina, Vítima/ Sobre vivente no Oan Kiak ho Faluk sira hotu nia kolen maibé to’o oras-ne’e seidauk realiza nafatin.
_
Iha funu nia laran ema barak partisipa tanba hakarak UKUN RASIK AN, sira la luta hodi fó an ba mate ho intensaun atu selu sira-nia kolen iha loron ikus bainhira Ukun Rasik An. Maibé nu entantu governu promete liu ona liuhosi foti dadus no entrega medalla, Governu tenke hatudu duni buat di’ak ida ba sira. Hodi nune’e povu luta na’in sira bele sente duni domin Governu nian, domin ba povu domin ba Pátria. _

Friday, August 20, 2010

FALINTIL (Espresaun Poétika LVI)



*
FALINTIL

FALINTIL liman kro’at povu nian
Tahan funu, liberta timoroan tomak
FALINTIL kaer funu tama to’o rohan
Liu susar no terus molok ukun an

FALINTIL nu’udar abut funu nian
Hamutuk ho povu mate ho povu
FALINTIL nia moris nu’udar ikan
Hamutuk ho povu nu’udar bee lihun

Tarutu husi leten tiru husi tasi
Nadodon husi rai hu’an lisuk nia
FALINTIL ho kalma luta nafatin
La ta’uk la rende to’o manán.

*
FALINTIL (Forças Armadas da Libertação Nacional de Timor-Leste) halo aniversáriu ba dala 35, ne'ebé harii iha 20/08/1975 no disolve an iha 01/02/2001 hodi nakfilak hikas ba F-FDTL. Mate ruin Gerilheiru sira ba ke'e hikas husi ai-laran mai hakoi hamutuk iha Semetériu Eroi nian iha Metinaru iha foto ne'ebe hasai husi:Maritine Perret-UNMIT. Foto ida fali kona-ba Serimónia Isar Bandeira, ne'ebé hasai husi Bernardino Soares-UNMIT.

Friday, August 13, 2010

Nahe Biti Simu Bainaka (Ekspresaun Poétika LXV)




Nahe Biti Simu Bainaka
*
Nahe biti boot simu bainaka
Nahe tan biti renda tau mamfatin
Bua malus, tabaku ho batar kulit
Hatuur hatidin ba bainaka

Bainaka, uma na’in sei simu malu
Hola lia ba mai hodi hahe’ek
Simu malu hasoru ho kantiga
To’o husu lisensa hodi kaer mama.

Wednesday, August 11, 2010

Konkursu Hakerek ho Dalen Nasionál (Komentáriu no Tatoli)

Dalen Oioin Povu Ida De'it
-
Lei inan mak lei ne’ebé hakerek husi Membru Asembleia Konstituinte sira hodi hanaran Konstituisaun RDTL atu hodi regula ita-nia moris nu’udar sidadaun iha país Timor-Leste laran. Lia ne’ebé ita bele utiliza nu’udar lia ofisiál maka: Portugés no Tetun, nu entantu Konstituisaun mós respeita Dalen Nasionál sira nu’udar Lia Inan (Língua Materna), maka lia ne’ebé bainhira ita moris mai, ita-nia inan hanorin ita hodi ko’alia molok ita hatene lia seluk hanesan Tetun nu’udar lia ofisiál ida.

Ministériu Edukasaun liuhosi Embaixadóra Boa Vontade, Dona Kirsty Gusmão, Fundasaun Alola no INL (Institutu Nasionál Linguístika) estabelese konferénsia ida hodi tau hamutuk Dalen Nasionál hotu-hotu ho tema “Dalen Oioin Povu Ida De’it ” ka “Ha’u-nia lia ha’u-nia rain” iha Ministériu Estranjeiru iha loron 5-6 Agostu 2010 hodi envolve reprezentante sira husi Dalen oioin husi distritu tomak iha Timor laran.

Konferénsia deside atu hakerek Dalen oioin ho Ortografia Padronizada husi INL. Tuir fali nu’udar etapa tuirmai, Prezidente da Repúblika liuhosi ninia diskursu badak iha loron daruak ba partisipante sira, fó mós anúnsiu liuhosi Televizaun ba povu tomak hahú husi labarik to’o katuas fuuk mutin sira atu bele partisipa Konkursu Hakerek ida ho Dalen Nasionál inklui: Poezia, Kantiga no istória iha kada distritu nian.

Hakarak hatene informasaun klaru liután? Kontaktu Edukasaun distritu ida-idak ka Fundasaun Alola hodi hetan formuláriu. Oportunidade ba sidadaun hotu.

Monday, August 9, 2010

Na’i Ulun Rota Na’in (Eapresaun Poétika LXV)

Na’i Ulun Rota Na’in
*
Loro matan nakfera husi lorosa’e
Nakfera no lakan husi lorosa’e
Husi lorosa’e leno rai Timor
Lori rai Timor tama naroman
Tama ba naroman
Husik ona nakukun
Fanun ona nia oan
Hadeer hanoin kaer rasik ona

Rai husar rai fuan iha rai Dili
Xapeu ho Rota iha rai Dili
Rai Dili hakiak rai laran tomak
Rai Dili mak ukun rai laran tomak
Rai tomak se tilun ba rai Dili
Lorosa’e loromonu rona ba Dili
Na’i ulun Rota na’in ukun didi’ak
Ukun didi’ak lori ami ba rohan

Liu ona hakat ida, to’o ona tubik ida
Bali ami didi’ak, ukun ami didi’ak
Lahon ida la naklosu, kukun ida la naklees
Ran ida la nakfakar, lotun ida la namkari
Tau matan didi’ak tama to’o rohan
Dada ami didi’ak tama naroman
Tama naroman hodi bali Timor
To’o nia rohan hodi foti Timor.
*************************

Tuesday, August 3, 2010

Mr. Coly hala'o Manifestasaun Pasífika {Komentáriu}

Mr. Coly, malae katuas Australianu ne’e manifesta mesa-mesak iha lurón ninin sira hotu, husi Palásiu Governu oin, Palásiu Prezidensiál oin, Kuartél Jenerál ONU nia oin, no fatin públiku selu-seluk tan. Nia manifesta hatudu mai ita tanba iha ema boot Governu nian balun mak manobra ka manipula nia ho korrupsaun bainhira nia kaben sei sai nu’udar City Café nia na’in. Oras-ne’e City Café nia na’in ba ema seluk fali ona, maibé ninia osan ne’ebé ita-nia boot balun manobra lakon saugati. Ida-ne’e mak naran manifestasaun pasífika ne’ebé lahó hakilar ka runguranga, ne'e bele sai mós ezemplu ida mai ita. Karik maluk sira hakarak halo manifestasaun pasífika bele halo tuir ida-ne'e, ita-nia Konstituisaun fó garante ba sidadaun hotu-hotu atu espresa sira-nia hakarak liuhosi manisfestasaun iha fatin públiku sira._

Friday, July 30, 2010

Facebook no Alkatel (Espresaun Poétika LXIV)

Facebook no Alkatel
*
Mutin nurak oin kabuar matan badaen
Koñese malun liuhosi facebook
Rona malu lian liuhosi alkatel
Ko’alia halimar tama to’o domin
Tuur la metin hanoin hela de’it.

Ohin loron modernu liután
Lalika billete ka manu-talin
SMS husi dook hasoru malu lutu hun.

Mutin nurak oin kabuar hamnasa door
Ó nia liafuan ha’u kaer metin
Nu’udar bukae ita rua nian.

Monday, July 26, 2010

Laiha Mudansa {Espresaun Poétika LXIII}

Laiha Mudansa
*
Mudansa klimátika halo ita si’ik la hetan
Orasida manas, orasida anin, orasida udan
Situasaun rai laran hakmatek
Tensaun polítiku hakmatek
Laloran dezastre naturál hakmatek
Dezenvolvimentu hakmatek
Laiha progresu laiha mudansa
Estrada ku’ak kintukantu
Husi Dili laran to’o foho leten
Susar ba mai tan estrada ladi’ak
La hetan asesu tan lurón la hadi’a.

Friday, July 16, 2010

Funcionário do Estado só estão no Facebook e a jogar no computador {Komentáriu}

Prezidente Komisaun Funsaun Públiku (KFP) Libório Pereira hateten ho lian Portugés katak: “Funcionário do Estado só estão no Facebook e a jogar no computador”, nia bandu funsionáriu Estadu atu labele loke natón Facebook no halimar jogu sira iha komputadór, tanba loro-loron halimar de’it nune’e, no nunka halo tan buat seluk tuir regra no funsaun, hodi hein to’o fulan mak simu de’it povu nia osan. Liafuan hirak ne’e hato’o husi Libório Pereira iha loron Kuarta 14 de Jullu 2010 ba jornál Diáriu.
Ho nune’e ita hatene ona katak funsionáriu estadu sira mak patarata hela de’it hodi ba-mai maibé la halo serbisu tuir sira-nia funsaun.
Maibé ida-ne’e sé loos mak sala…? tansá mak tenke rekruta nadodon tan funsionáriu halo barabarak, tanba funsionáriu barabarak maibé serbisu laiha mós hanesan de’it… di’ak liu halimar game ka loke Facebook hodi fase matan no hein fulan hodi simu osan.

Friday, June 25, 2010

Tetun INL seidauk iha progresu {Komentáriu}

Governu (Ministériu Edukasaun)seidauk dezenvolve Tetun ho didi'ak tuir Padraun INL

Tetun Ofisiál ne’ebé loos liu atu uza hodi hakerek dokumentu importante sira no atu eduka estudante (jerasaun foun) sira hodi hakerek Tetun ho loloos maka Tetun tuir Padraun INL (Institutu Nasionál Linguístika), la’ós Tetun Catarina nian ne’ebé sira dezenvolve iha DIT (Dili Institute of Technology).
Iha fulan rua liubá, karik ha’u la sala, iha sujestaun husi ema balun atu uza Tetun ho didi’ak tuir INL maibé Ministru Edukasaun João Câncio hatán katak “INL la’ós polísia para hodi manda ema atu hakerek, husik ba ema bele hakerek Tetun ho livre tuir sira-nia kostume”. Ha’u hanoin ME João Câncio mós ko’alia la sukat no la hanoin uluk karik, tanba iha nasaun ida, tenke iha mós Instituisaun ida hodi deside oinsá atu hakerek ita-nia Lian Ofisiál ho didi’ak. Nu’udar ezemplu iha Institutu Boot ida naran BALAI PUSTAKA Jakarta ne’e harii iha tinan hirak liubá hodi dezenvolve no klasifika Bahasa Indonesia iha biban ne’ebá, katak Bahasa Indonesia liu ona etapa tolu maka hanesan tuir mai: Ejaan Lama fahe ba rua: Ejaan Van Koven maizumenus remata iha inísiu tinan 1900, hodi kontinua fali ho Ejaan Suwandi ne’ebé remata entre tinan 1960-1970, no ikus liu maka Ejaan Baru/ Ejaan Yang Disempurnakan (EYD). Nu’udar ezemplu maka Ejaan Lama OE troka ba U (Soeharto = Suharto, doeloe = dulu, loepa = lupa), DJ troka ba J (Djakarta = Jakarta, djadi = jadi, djudjur = jujur), TJ troka C (Tjatat = catat, mentjari = mencari), Jang = Yang, Menjetudjui = Menyetujui, nst.
Tanba ne’e maka karik ita lakohi tuir padraun husi INL ne’ebé uluk kedas inklui iha Konstituisaun RDTL, signifika mós katak ita lakohi dezenvolve Tetun, ita hakarak lia Tetun atu sai sabraut no runguranga hela iha país ida-ne’e, no sidadaun iha rai ida-ne’e hori otas ba otas sei la dezenvolve liuliu iha ninia lian rasik. Tanba Governu rasik mós laiha boa vontade atu dezenvolve Tetun tuir Padraun INL, ha’u fó ezemplu Karreta la’ós Kareta, Karreta Estadu maka loos, la’ós Kareta Estadu.

Thursday, June 17, 2010

Sunu Rai {Espresaun Poétika LXII}



Sunu Rai

Sunu rai naba-naban iha fatin sira,
Harahun ambiente, ameasa balada fuik.
Tesi ai, sunu rai iha foho lolon,
Loke dalan hodi simu dezastre naturais.
Tesi ai, sunu rai iha fatin-fatin,
Harahun ambiente halakon domin.

Thursday, June 10, 2010

Ola malu to mate {Istória Komik I}

Ola Malu To Mate

Mai husi Baukau mai fila liman ho sasán karón-karón tun husi Bis tama merkadu, tia Nika la kole matan mós ladukur, nia hahú hasai ninia sasán husi karón nahe iha lona oan ida iha meza leten. Iha bua-maran, malus, repollu, fehuk-ropa no liis-mutin.
Nia hateke ba sorin iha tiu ida ema Bunak (ema bolu de’it tiu Bunak), nia mós fa’an hela modo metan no tomate.

Hanesan babain, bainhira ema ida fa’an sasán ruma nia sei hakilar temi sasán nia naran, karik sira fa’an koto-nurak sira sei hakilar ”koto-nurak, koto-nurak” no seluk tan.

Tia Nika hakilar hola malus temi de’it ”hola malu” Tiu Bunak hakilar ninian ”tomate”, ho nune’e sira-na’in rua hakilar hodi simu malun hanesan ne’e: Ola malu! Tomate!, Ola malu! Tomate!, Ola malu! Tomate!, Ola malu! Tomate!, to’o ema barak rona mai sai fali liafuan ”Hola malu to’o mate”, to’o sira-na’in rua nia malus ho tomate folin hotu tiha, sira na’in rua mós hahú nonok. Tiu Bunak hamrik hodi dada tiha sigaru lolon ida, no la’o pasiar oitoan iha merkadu laran, nia hateke ba maluk makasae ida fa’an hela manu aman di’ak ida, tiu Bunak koko hakbesik ba hodi husu: Manu ne’e folin hira? Tiu makasae: lapan! Tiu Bunak: lapan dolar? Tiu makasae: lapan! Tiu Bunak: lapan ribu? Tiu makasae ho hirus hatán: Ina gidá'e, au dean au nia manu ne au lapan!!! _ Ana lolo, ana gi asa to bura ere laka to bei seti. Fanu lai’ini di ta’ani, bego mau duro...? (Inan nia ulun, ha’u dehan ha’u nia manu ne’e ha’u la fa’an_ ema dehan ema nia manu la fa’an ne lalika husu natoon, rai-na'in basa ó karik...?).

Tuesday, June 8, 2010

Abí-Ria {Espresaun Poétika LXI}

Tun husi Laulara mai Halilaran
Tun mai angguna fila angguna
Lori ho modo-tahan no ai-fuan
Haknauk fila-liman iha Halilaran

Sasán folin karik fila Laulara
Hola netik obralan tahan ida-rua
Hola mós ikan maran, tahu no tempe
Abí-Ria fila ba aban mai fali

Fofoun Abí-Ria la’o mesak de’it
Haknauk hamutuk besik Mau-Mari
Matan ikun baku malu fuan hatán
Mau-Mari fó iis Abí la ses.

Monday, May 31, 2010

Raihenek Mutin {Ekspresaun Poétika LX}


(Abrao, Eben Higino)
Raihenek Mutin

Molok loro-matan se kotuk iha lokraik
Labarik sira halimar tuir rítmu rai nian
Laloran tasi baku ho hakmatek
Anin tasi hu foho hun ho amizade
Ema barak la’o ba mai...
Kulit metan, kulit mutin,kulit makerek
Bikini no kalsa klobok
Haksolok simu aninmaus lokraik
Peskadór tun tasi
buka modo kalan nian.

Fulan Naroman {Ekspresaun Poétika LIX}


Naroman leno mai leno rai Timor
Leno ha’u-nia fuan, matan no tilun
Haburas domin loke ha’u dalan

Naroman leno mai leno rai laran
Leno husi Knua matan to’o mai Vila
Leno ho naroman no tatoli

Tatoli tun mai kasu lia domin
Domin bé kasu mai atu habelar
Habelar ba ó no ba Pátria.

Tuesday, May 25, 2010

KAK {Espresaun Poétika LVIII}

KAK

Ó Moris mai atu tulun Korruptór
Ó mosu mai atu salva Na’ok-ten
Ó moris mai nu’udar Abrigu
Ó mosu mai nu’udar Kortina
Ó moris mai nu’udar Aimoruk
Ó mosu mai ho Funan la Morin

KAK La Hetan Dalan {Komentáriu}

Kak, Tansá Maka Dalan ba Ó Seidauk Iha?

Vise Ministru ba Asuntu Administrasaun Mário Carrascalão liuhosi konferénsia imprensa (24/5/2010)deklara katak “SUSAR ATU HETAN KORRUPTÓR SIRA” tanba iha envolvimentu “Ema Boot Governu” barak hodi trava prosesu investigasaun, tan ne’e, KAK (Komisaun Anti Korrupsaun) hetan difikuldade boot atu hala’o ninia knaar ho didi’ak. Deklarasaun iha leten hato’o husi Mário Carrascalão nu’udar Vise Ministru ba Asuntu Administrasaun, maibé deklarasaun husi KAK rasik ita seidauk rona. Dalaruma KAK sira “Ta’uk no Moe” atu fó sira-nia komentáriu, tanba governu maka harii KAK maibé to’o ikus governu duni maka taka dalan ba sira.

Wednesday, May 19, 2010

Frente Tolu Katak Sá? (Komentáriu)

Frente Tolu katak:

Frente Armada, Frente Klandestina no Frente Diplomátika
Frente tolu (FA-FK-FD) ne’e ka’it malu metin nu’udar fatuk-lali’an tolu hodi tane independénsia. Frente Diplomátika mosu tanba iha Frente Armada, nune’e mós Frente Klandestina iha tanba Frente Armada.
Frente tolu ne’e mosu tanba iha Frente Revolusionária de Timor Leste Independente (Fretilin / ema balun bolu de’it ‘Efi’ ). Fretilin ka ‘Efi’ duni maka proklama independénsia unilaterál iha 28 de Novembru 1975 no restaura hikas iha 20 de Maiu 2002 data/loron ne’ebé ASDT muda’an ba Fretilin. Fretilin duni maka hahoris Frente tolu ne’e, tanba Fretilin maka hodi halo funu hasoru Invazór Indonéziu durante tinan 24 nia laran, tanba Fretilin maka hodi hetan independénsia. Ha’u empresta uitoan maluk CPD-RDTL sira-nia liafuan katak independénsia la’ós tau iha Bandeza maka entrega de’it mai ita, maibé independénsia liuhosi funu naruk ida-ne’ebé kahur ho ran no ruin.

Thursday, May 13, 2010

Pakote Referendu Loke Ó Nia Matan{Espresaun Poétika LVII}

Pakote Referendu Loke Ó nia Matan

Projetu oioin folin laiha
Nadodon tun mai folin laiha

Ema hotu la haksolok ho ó nia planu
Halo ema mukit tan tan ó nia planu

Ó bele hakilar to’o lian maran
Seidauk rezolve problema sira

Ó bele tanis tan to’o matan bubu
Seidauk fase hotu problema sira

Pakote referendu folin laiha
La hun la dikin naran laiha

***

Wednesday, April 28, 2010

Ha'u Ema Loli-na'in {Espresaun Poétika LVI}

Ha’u ema Ki'ik
la lakon direitu
atu espresa

Ha’u ema labarik
ema foin sa’e...
ema baibain

Ha’u ema nurak
ema Poéta
ema Loli-na’in

Loli musan semo ba hodi hamaus
Loli musan suli ba hodi hamidar
Hamaus ó neon hodi tau domin
Hamidar ó domin hodi haknaar

Thursday, April 22, 2010

Ha'u-nia Belun iha Governu {Espresaun Poétika LV}

Eh... Belu eh,


Serbisu didi’ak foti ita rain
Bok an badinas la'o ba oin

Karreta estadu fasilita Belu
Motor xapa-G fó tulun Belu

Keta baruk resik keta sura kolen
Hatudu domin haburas dixiplina

Rai Timór doben
Rai doben Joven

Tau matan didi’ak hodi bali nia
Keta tenik nafatin hodi sobu nia

Hametin unidade haburas domin
Tuba forsa hamutuk tane ba leten

Keta tur bilán hodi tane hasan
Mai hotu haka’as dudu ba oin

Wednesday, April 21, 2010

Udan {Espresaun Poetika LIV}

Kalohan mahar taka rai
Udan turu xuviska lemo rai laran
Rai dodok
Estrada kotu
Bee kanu kotu
Bee sa’e
Ponte tohar naba-naban
Ema sai ladi’ak
Susar hetan asesu bee-moos
Susar halo viajen ba-mai foho
Moris la hakmatek
Dezastre mundu nian
Hatudu susar oioin

Tuesday, April 20, 2010

KAK {Komisaun Anti Korrupsaun} Espresaun Poétika LIII

"Na’i KAK sira"

KAK,
Ó moris mai hodi kak lerek sá
Ó mosu mai hodi ke’e lerek sá

Ó moris mai nu’udar kortina
Hodi sai abrigu subar nia oin
Hodi tiru la kona si’ik la hetan

Ó mosu mai nu’udar ai-moruk
Hodi kura nia kanek sai ba fitar
Hodi subar nia fo’er sai ba moos
۩۩۩۩۩۩۩۩۩۩۩۩۩۩۩۩۩۩۩۩۩

Ba Na’i Korruptór Sira {Espresaun Poetika LII}

"Na’i Korruptór"

Tolera beibeik buras nafatin
Hasé beibeik halo nafatin

Hetok ema protesta buras liután
Hetok ema kritika moris liután

Protesta daudaun lamas daudaun
Kritika daudaun na’ok daudaun

Lamas daudaun hamahar ó nia bolsu
Na’ok daudaun haték ó nia kabun

Bolsu nakonu hodi lamas beibeik
Kabun sai tek hodi na’ok nafatin
☺☺☺☺☺☺☺

Prezidente da Repúblika - Hametin Pás no Unidade Nasionál (Komentáriu)

Diálogu Aberta Prezidente da Repúblika ho Tema “Hametin Pás no Unidade Nasionál” iha Distritu Manatuto ne’ebé foin lalais ne'e hala'o iha Sub-Distritu Laclubar

Populasaun Distritu Manatuto inklui Sub-Distritu 6 hanesan Sub-Distritu Manatuto Vila, Laleia, Lacló, Laclubar, Soibada no Natarbora konsentra hamutuk iha Sub-Distritu Laclubar iha loron Sesta 16 Abríl 2010, hodi hato’o sira-nia preokupasaun ba Prezidente da Repúblika ho ninia kometiva sira. Ekipa Prezidente da Repúblika kompostu husi Prezidente da Repúblika, Vise Ministra Saúde, Sekretáriu Estadu Obras Públika, Sekretáriu Estadu Eletrisidade - Água i Saneamentu, Diretór STAE no Vise Sekretáriu Estadu Agrikultura nian. Reprezentante husi Sub-Distritu 6 hato’o sira-nia Preokupasaun barak kona-ba: Estrada nu’udar Média Komunikasaun Prinsipál nian ba Transporte Terrestres, Merkadu, Rede Satélita Timor Telekom, Agrukultura, kestaun Karreta Ambulánsia ho kuda hodi fasilita médiku sira ba área rurál, Salaun Sorumutu Sub-Distritu nian, kestaun idozu no Antigus Kombatentes, nst.

Prezidente Repúblika husu ba Membru Governu sira atu tau atensaun no halo vizita regulár ba Distritu no Sub-Distritu sira, tanba tuir realidade membru governu sira barak maka hakarak liu ba vizita Distritu Surabaya, Distritu Denpasar no Distritu Singapura, no sira barak gosta ba "Kumu Isin" iha Distritu Surabaya, ha’u la hatene ba "Kumu loos isin ka kumu buat seluk, heheheh" Prezidente da Repúblika hatutan tan nune’e hodi hamnasa. Prezidente da Repúblika hatutan tan katak (OTF-2010) Orsamentu Tinan Fiskál 2010 ne’e boot tebe-tebes maibé la hatene loos osan sira-ne’e ba para hotu iha ne’ebé, tan ne’e Emboot Estadu ne’e deklara tan katak nia sei Veto OTF-2011 bainhira nia haree la tuir nia hakarak. Emboot kompara mós governo Indonézia ne'ebé halo estrada iha tinan 20 ona sei bele dura nafatin to'o agora, maibé estrada ne'ebé governu TL halo foin tinan 1 de'it naksubu ut fali ona.

Ho nune’e ita bele analiza katak Prezidente da Repúblika mós rekoñese katak Governu AMP maka Governu ne’ebé Tolera no Haburas liu Korrupsaun. Projetu konstursaun barak maibé laiha kualidade. Governu AMP laiha MOE, laiha Domin ba Povu no Rai doben ida-ne'e.

Monday, March 22, 2010

Gil, ó-nia domin iha ne'ebé (Espresaun Poétika LI)

MTCI (Ministériu Turizmu, Komérciu no Indústria)
Gil Alves hakarak luta liu ba Komérciu hodi habokur an
Nia haluha tiha Turizmu no Indústria
Nia halo povu ki’ik sai mukit liután
Haluha tiha nia knaar atu dezenvolve Povu
Haluha tiha nia hahalok fo'er iha tempu Rezisténsia

Oh Gil... bainhira maka ó bele iha domin ba Povu?
Povu ki'ik ne'ebé uluk ó la fiar sira-nia luta
Povu ki'ik ne'ebé uluk ó hamutuk ho Bapa hodi sama sira
Oh Gil...?!

Keta Fahe Natón Kilat ba Povu Ki'ik Sira (Komentáriu)

Nu’udar Forsa tantu Polísia ka Militár, sira-nia dever atu defende Povu iha Nasaun Soberanu ida tanba iha Povu maka hodi iha Nasaun la’ós atu defende Fatuk no Ai, ka Kuda ho Karau. Tan ne’e, Polísia ka Militár laiha direitu atu fahe KILAT ba Povu Sivíl sira hodi oho malu. Polísia ho Militár nia knaar atu defende interese nasionál la’ós interese privadu.

Monday, March 15, 2010

Moris iha Mundu hanesan Komedi (lia murak hosi Charles Chaplin)



Moris iha Mundu hanesan komedi

Moris ne’e hanesan komedi ida, ne’ebé la presiza ensáiu.
Tan ne’e, ó bele hananu, tanis, dansa, no hamnasa hahaek
halo buras kmo’ok liután molok kurtina palku nian taka,
no komedi sei remata lahó basa-liman”.-

Liafuan murak hosi Charles Chaplin
Tradus hosi Aquarius vinte tres

Tribunál nu’udar Dasin (Espresaun Poétika L)


Tribunál nu’udar Dasin

Tribunál nu’udar Dasin hodi Tetu
Tetu hodi hatene Loos no Sala
Liafuan nu’udar Ponte hodi liu
Liuhosi dalan Kle'uk ba dalan Loos

Portugés no Tetun mak ita lian
Lia Mutin lia Metan mesak ita lian
Lia Mutin tama mai seidauk todan
Tetu karik ba dasin Metan todan liu

Labele Uza Natoon Portugés iha Tribunál (Komentáriu)

"Preokupasaun Jenerál Taur Matan Ruak nian sai Ita hotu nian"

Ezijénsia husi Jenerál Taur Matan Ruak atu uza lian Portugés iha Tribunál ne’e mós di’ak atu arguidu sira bele inteira liután prosesu julgamentu. Ita hotu hatene katak Tribunal nu’udar Órgaun Soberanu ida hanesan mós ho Lia-Na’in Parlamentu Nasionál sira ne’ebé uza lian Tetun hodi debate LEI sira iha Uma-Fukun, tansá maka Tribunál mós la uza Tetun? Ida-ne’e maka kestaun boot ida-ne’ebé uluk kedas haluha tiha atu dezenvolve. Ha’u pesoál louva jenerál ninia preokupasaun maibé nusa maka uluk kedas la fó ideia ne’e? Tanba karik ha’u lasala, iha ona vítima barak ne’ebé Tribunál viola sira-nia direitu. Iha Arguidu barak maka la hatene ko’alia Portugés ne’ebé pasiénsia de’it hodi hein “Mareta Tribunál” nian tarutu iha meza leten hodi simu sentensa. Tan ne’e, preokupasaun Jenerál nian bele hodi loke Ulun boot Nasaun sira atu keta aumenta nafatin vítima foun iha Tribunál.

Thursday, March 4, 2010

Na'i Ami sei Labarik (Espresaun Poétika XLIX)


Na'i, Ami Sei Labarik

Iha Nasaun joven
Iha Komandante labarik
Iha Hudi labarik
Iha Nuu Labarik
Iha Governasaun labarik
Iha mós Tribunál labarik

Ki’ik Husu Sadere Boot Fase-Liman (Espresaun Poétika XLVIII)

Ema boot dudu ki’ik tama rai ku’ak
Ki’ik tama rai ku’ak boot dada-an
Ema boot bolu ki’ik tama sala laran
Ki’ik husu sadere boot fase liman

Desizaun Tribunál la Tuir Evidénsia (Komentáriu)





Salsinha hetan sentensa tinan 10 fulan 8, Susar hetan tinan 16, enkuantu Angeliana Pires livre
"Tribunál la justu ba povu-ki'ik"

Tribunál hatún sentensa tinan 8,4 ba KIAK tanba uza kilat ho ilegál iha krize 2006, ida-ne’e maka sei sai hela polémika boot ba povu tomak tansá maka KIAK ema simples ida nu’udar membru eiz-FALINTIL bele kaer fali kilat no kilat ne’e mai husi ne’ebé loos, karik kilat ne’e mai husi emboot ruma entaun sé maka tenke responsabiliza loos? atu tau todan de'it ba KIAK?

Tuir fali, kona-ba Trajédia Onze Fevereiru, sentensa ne’ebé hamonu ba Amaro da Costa alias SUSAR, Domingos Amaral,Gilson da Silva, Paulo Neno Leos, Marcelo Caetano, Gilberto Suni Mota, Joanino Maria Guteres, Egido Lay de Carvalho, Ismail Sansão no ba arguidu Caetano dos Santos sira hotu hetan kastigu tinan 16, ba atentadu P.R iha Meti-Aut.

Iha parte seluk, Salsinha hetan sentensa tinan 10,8 ho ninia kompañeiru sira hanesan: Avelino da Costa, Bernardo da Costa, Alexandre de Araujo, Januari Babo, Julio Soares Guteres, Juliao Antonio Soares, Adolfo da Silva, Raimundo Maia, Gaspar Lopes, Jose Agapito Madeira, Quintino Esprito Santo, Jose Ventura, Fransisco Ximenes, sira hotu hetan tinan 9,4 ba emboskada / asaltu convoy P.M nian iha Balibar, enkuantu Angelina Pires ne’ebé sempre mensiona nu’udar autór ba krime hamutuk ho Tito Tilman, Alfredo Andrade no Joao Amaral hetan liberdade totál tanba laiha evidénsia forte. Sentensa ne’e tribunál hatún ba sira horisehik (Kuarta,3/ 3/ 2010), maibé Angelina Pires seidauk satisfeitu nafatin ba desizaun tribunál ne’e tanba tuir nia katak problema ne’e tuir loloos tenke envolve mós ho ulun-boot balun iha nasaun ne’e. Bainhira jornalista sira entrevista, nia dehan “Ha’u sei luta nafatin hodi buka lia-loos ba justisa hamutuk ho povu ki’ik sira iha Timor-Leste”, tanba boot sira-nia hahalok povu ki’ik hetan susar, signifika desizaun tribunál la justu tuir komentáriu husi Advogadu Manuel Sarmento ne’ebé nia dehan katak laiha evidénsia ne’ebé forte tanba ne’e sira hirak ne'e seidauk merese atu simu kastigu hanesan-ne’e.

Thursday, February 25, 2010

Prezidente Horta Preokupa ba Free Sex Buras iha TL (Komentáriu)

Imigrasaun Labele Dukur

Prezidente Ramos Horta preokupa loos ho problema free sex ne’ebé buras tebes oras-ne’e, no movimentu droga ne’ebé la’o maka’as iha rai laran, tan ne’e Horta hakarak atu kombate Prostituisaun no Droga. Preokupasaun Horta ne’e hanesan Pozisaun Estadu nian, maibé tuir ha’u nia haree Estadu ho Igreja maka tenke hamutuk hodi kombate Prostituisaun no Droga ne’ebé tama husi rai li’ur tenke prende kedas hodi prosesa, husu ba “Imigrasaun Labele Dukur”, nune’e mós ha’u haree kona-ba Prostituisaun sei susar atu kombate tanba iha ligasaun ho emprezáriu no membru governu barak, ibun dehan hakarak kombate maibé laran lafó, iha kotuk sira sei apoia nafatin.

Wednesday, February 17, 2010

Uma-fukun manas fali ho violénsia (Komentáriu)

Lia-Na'in sira deskute malu to'o ida sai vítima

Kazu deskute ka debate to’o baku malu entre Deputadu sira akontese beibeik iha nasaun barak iha Ázia, n.e. iha Japaun, Koreia, Xina nst, maibé kazu deskute malu horisehik iha Uma-fukun entre Lia-na'in P.D no FRETILIN sai úniku uitoan, tanba liutiha ne’e, joven P.D sira ataka no baku fali Deputadu Osório Florindo iha li’ur. Ida-ne’e maka kazu ne’ebé foin akontese ba dahuluk ba Nasaun Demokrátiku ida hanesan Timor-Leste iha mundu tomak. Ita hotu espera katak kazu horisehik tenke prosesa tuir lei, karik lae ba futuru sei akontese tan kualkér sidadaun simples ida bele kontinua baku fali Deputadu ka membru Governu ruma, nst tuir ninia hakarak.

Thursday, January 7, 2010

Major Ular iis kotu husik hela Kuartél ho Kompañeiru Luta na’in-sira (Tatoli)

Major FDTL Virgílio dos Anjos ne’ebé koñesidu ho naran revolusionáriu ULAR RIHIK, iha kuarta-feira 6 de Janeiru 2010 loromanas mate derepente de’it iha hariis-fatin iha Kuartél FDTL, maske konsege duni lori ba Ospitál maibé destinu reponde oin-seluk. Iha tempu rezisténsia nia sai nu’udar Komandante Rejiaun 2 Zona Leste, ikus liu nu’udar Komandante Rejiaun 4/ Zona Fronteira, iha tempu ukun-an nia deside atu mantein nafatin nu’udar Forsa Defeza, nia simu diviza nu’udar majór ho Kargu Komandante Unidade Pesoál to’o oras ne’ebé nia iis kotu husik hela Kuartél, husik hela nia maluk Forsa no familia tomak (fen-kaben ida ho oan na'in-5), Adeus Major!!!

Wednesday, January 6, 2010

Kazu Delta Nova (Komentáriu)

Primeiru Ministru sai Loyo tiha
.
Kazu Delta Nova ne’ebé rezulta joven ida mate liu, no ida fali kanek todan ne’ebé akontese molok tama tinan foun 2010 halo ema hotu hakfodak, hahú hosi populasaun ki’ik to’o emboot sira. Kazu ne’e akontese iha Segunda-feira kalan molok tama ba loron 29 Dezembru 2009 nian. prezidente da Repúblika JR Horta hato’o ninia kondolénsia ba joven ne’ebé mate hodi husu atu espulsu diretamente no halo lalais investigasaun ida-ne’ebé kle’an ba kazu ne’e. Greogorio Saldanha, Koordenadór Organizasaun 12 Novembru lamenta tebes ba hahalok-at ne’ebé membru polísia sira hatudu iha Delata-Nova foin lalais ne’e. Tuir fali Primeiru Ministru X.Gusmão hato’o ninia kondolénsia hodi hateten katak polísia sira nia atitude ne’e “Halo Ami Loyo Tiha Kedas...” hehe mas Gus kok loyo.......?
.
Tuir fali iha kalan despedida tinan-tuan 2009 no tinan-foun 2010 nian, joven sira-ne’ebé hela iha bairu Komarka kotuk sona mate joven Kulau ida no ikus liu sira baku kanek membru FDTL ida. Joven ne’ebé mate sei iha Ospitál hodi hala’o autópsia enkuantu membru FDTL ne’ebé kanek todan sei hala’o tratamentu iha mós Ospitál Guido Valadadres.
.
Hori kalan liuhusi konferénsia imprensa, Adjuntu PNTL Afonso de Jesus deklara katak kona-ba Kazu Delta Nova, suspeitu sei suspende hodi submete ba investigasaun maibé família vítima sira lakohi polísa rasik maka atu halo investigasaun, sira prefere komisaun independente ida maka atu hala’o investigasaun, oinsá ho ita-boot sira-nia komentáriu?!

Thursday, December 24, 2009

Limpeza Jerál Nu’udar Mensajen Natál nian (Komentário)

“Povu Lakon Konfiansa Tanba Domin ba Sira Laiha”

Governu liuhusi PM ministru Xanana Gusmão ho funsionáriu tomak hosi ministériu oioin hamutuk ho Populasaun iha sidade Dili hori sehik dadeer hahú tuku 7:30 hala’o Limpeza Jerál molok tama Natál. Hosi motor to’o karreta roda haat inklui taxi no mikroleta sira, la halai to’o tuku 12:00 maka foin hahú fali ho movimentu. Situasaun Dili hori sehik dadeersan sai badín no hakmatek loos… ita só haree de’it maka funsionáriu ho povu sira-ne’ebé hala’o limpeza. Ida-ne’e hatudu katak Governu hadomi duni sidade Dili no gosta duni atu haree Dili sai moos. La’os hadomi de’it sidade Dili maibé einjerálmente Governu mós hadomi ninia funsionáriu sira hodi fó saláriu ida ho naran DÉSIMU-TERSEIRU (bonus Natál), ba fulan Dezembru nian.
Limpeza hori sehik ita haree kapáz duni maibé iha buat ida-ne’ebé halo ha’u nia laran la kontente maka: “Polísia sira baku arbiru populasaun sira molok no durante limpeza, ida-ne’e hatudu katak Polísia sira aplika oitoan ditadura Militár” hanesan ita haree iha notísia TVTL kuarta kalan (23,12/09), ha’u pesoál la konkorda ho hahalok hirak-ne’e, “Povu Lakon Konfiansa Tanba Domin ba Sira Laiha”.
Tuir mai iha pergunta ida fali: Seráke Governu hadomi ninia funsionáriu sira, Governu bele hadomi mós ninia povu fila-liman-na’in sira? Sira-ne’ebé fa’an modo-tahan no obralan sira iha dalan ibun ne’ebé fa’an de’it iha loro-laran/ udan-laran hodi tau netik sira iha fatin seguru ruma hodi bele fa’an sira-nia sasán ho konfortu no hakmatek? Karik maka iha domin duni sei realiza, ita hein!!!

Ksolok Festa Natál no Rahun di’ak ba Tinan Foun 2010 ne’ebé sei nakonu ho Pás, Alegria no Dezenvolvimentu.

Wednesday, December 23, 2009

Thursday, September 10, 2009

Lia-Na'in sira iha Uma-Fukun tenke Mental Karau-timur (Komentáriu)

Doko Bosok De'it...Monu Tiha Ona
-
Atu sai Lia-na’in / Ibun-na’in ne’ebé tur iha Uma-fukun hodi deskute no deside povu no Nasaun nia moris tenke ruin-tós / kulit-mahar / mentál karau-timur, labele mental-krupuk hanesan Lia-na’in sira daudaun ne’e. Halo nusá maka PR doko bosok de’it rejigna-an sira ta’uk kedas? PR hamnasa to'o kabun moras…”tanba sira konvoka kedas Plenária Ekstra-Ordinária ida hodi afavór fali PR nia viajen ba estranjeiru..."doko bosok de’it ta’uk tiha ona”. Haree rasik ba, saída makne, Emboot Nasaun rasik maka la respeita na'i-ulun Uma-Fukun sira, la hakru'uk ba Lei... oinsá povu ki'ik sira???

Tuesday, September 8, 2009

Kuruk-Lidun /Espresaun Poétika XLVII

Foto:Lu-Amut Kairui-Manatuto, 11 Setembru 1999
-
Kuruk-Lidun ba We-Gaba
.
Sa’e Foho Kuruk-Lidun ho matebeen
Fen-oan la’o ketak la’en la’o ketak
Tama to’o We-Gaba toba fen-lek
Mangame tun-sa’e toba fen-laek
.
Dadolin ne’e hodi hanoin hikas biban ne’ebé Milísia Mahadomi (Manatuto Hadomi Otonomi) sira duni ami iha loron 6 Setembru 1999 lokraik, membru milísia ida naran Henrique Leki konsege karrega G-3 (Jetrês) hatudu mai ami, ha’u halai ho kolega na’in-rua, ida ha’u nia primu naran Manaduk ida fali kolega naran Ma’ibik. Ami na’in-tolu halai hosi Aiatalaran tama Aiteas ba natar laran tama foho hun Kuruk-Lidun. Iha ne’ebá ami feto-mane, hosi labarik to’o ema boot toba hamutuk iha Laleo ida (uma hodi hein hare). To’o kalan maizumenus tuku 8 kalan milísia Mahadomi sira hahú sunu uma iha Manatuto laran. Ami haree hetan mós Tim Saka sira akompaña populasaun lubun ida ho karreta-motór maka kuaze sura labele hosi Dili ba hikas Baucau.
-
Dadérsan ami hahú halai sa’e foho, momentu ne’ebá ha’u lahatene loos atu halai sa’e ba ne’ebé makné? ha’u la’o tuir de’it kolega sira to’o ba mota ida naran We-Gaba maka ami halo akamapamentu ami nian iha ne’ebá.
-
Iha ha’u nia belun di’ak ida naran Armada konsege hasai matabeen, ha’u haree nia matabeen hanesan loloos batar hibrida musan hat maka turutun sigidu ba nia hirus-matan. Nia la ko’alia barak, nia dehan de’it ”ha’u hanoin ha’u nia kaben ho ha’u nia oan sira tanba sira halai ketak tiha, lahatene loos sira oras ne’e iha ne’ebé?!”. Maluk ne’e tanba nia nu’udar responsavel klandestina be, nia sa... guarda-kosta sira maka akompaña nia, maibé bainhira Milísia nia kilat tarutu... guarda-kosta sira halai ketak ba’inó responsavel halai ketak, oh oh ohhhhhhhhh.... no ba'inó nia kaben ho oan lahatene guarda-kosta ida-ne’ebé maka hein oooh lahatene loos. Tan ne’e maka ha’u halo fali dadolin oan iha leten hodi hanoin hikas biban ne’ebá.
-
Iha loron 11 Setembru ha’u ho tiu Masála ho tan tiu Simião Latiboe koko ba buka ai-han iha Kairui, populasaun balu sei iha ne’ebá maibé ai-han atu sosa hanesan fos, sigaru, kafé-rahun ka masimidar sira laiha, ha’u konsege tama ba maluk responsavel klandestina ida nia uman ba han netik etu bikan ida ho susu-been kopu boot ida. Maluk ne’e oras ne’e nu’udar ajente PNTL iha Laleia, ha’u haluha tiha nia naran. Ami filafali liu nafatin mota laran hetan fali ha’u nia kolega na’in tolu iha Lu-Amut (kakeu-abut), iha kuaze tuku 4 lokraik, ami hodi hasai foto hamutuk maka iha leten. Ami fahe malu tiha, ami sa’e nafatin ba leten hetan fali maluk ida naran João Timótio ho ninia família sira, rai mós nakukun dadauk ona nia haruka ami toba de’it ona. Nia te’in etu sanan boot ida ho modo na’an rusa matak kahur ho supermie oitoan, ami lufu-lafu to’o mós hotu tiha ami toba iha ne’e ona. Dadersan nakukun hela ami la’o fali ona, to’o iha mota-ulun ha’u hetan fali ha’u nia subriñu Maunó (Pedro Guntur alias Maukorta) ho joven Becora na’in tolu, ami rua hakfodak tanba bele hetan fali malu iha rai fuik ida ne’ebá. Ami ko’alia lalais de’it fahe kedas malu, sira kontinua viajen ba Waimori hamutuk FALINTIL sira, ami fila hikas ba akampamentu We-Gaba nian.
Ami akampa iha mota ninin We-Gaba (Bee-kaskadu) hosi loron 7 to’o 13 Setembru ’99 ami muda sa’e fali ba segundu Akampamentu iha mota ninin Mata-Ahuk (Matan-malahuk ). Iha Mata-Ahuk ami simu orden hosi komandu FALINTIL dehan di’ak liu tun hotu ba rai tetuk, atu bele fasil hetan asesu ba ai-han ne’ebé aviaun hatún hosi leten mai, ho nune’e iha loron 16 Setembru ami muda sa’e foho as ida nia tutun, tun fali hosi foho nia sorin ba loro-sa’e tama ba mota Lu-Amut, tun nafatin mota ba natar-laran Tabaku-Rón (tabaku-tahan ) Kairui nian besik nafatin mota ninin. Iha natar-laran Tabaku-Rón ami harii fali ami-nia terseiru akampamentu. To’o loron 1 Outubru, udan hahú monu-rai, ami muda tama fali ba Kairui laran ba hela hamutuk maluk profesor ida naran Tomé, oras ne’e nia nu’udar ofisiál PNTL iha dist. Manatuto to’o loron 7 Outubru maka ami tun fali mai Manatuto, mai haree fali Manatuto nia oin foun, ne’ebé nakonu ho motuk nakonu ho latun, nakolnu ho lalar-asu, nakonu ho matabeen. Ha’u konsege toba iha Manatuto, Hiban-Rasa (Hiban-as) kalan ida de’it. Iha dadersan 8 Outubru, ha’u halót ha’u nia sasán ba hein karreta hosi loro-sa’e hodi mai fali Dili. Bainhira ha’u to’o uma, ha’u hakfodak tanba uma laran mamuk, milísia kedua sira lelán hotu. Ha’u hetan de’it liafuan ida subriñu Maunó maka hakerek dehan: ”Biar hangus asal merdeka” (”Husik motuk ba, naran katak ukun rasik-an”)

Friday, September 4, 2009

Komemorasaun Rezultadu Votasaun Referendu nian ba dala sanulu (komentáriu)


Foto leten,
Ian Martin ho kolega uluk nian sira,
enkuantu ida kraik
Quatro Amigos hamutuk ho Teki nurak sira
-
Rezultadu Votasaun Referendu nian, ohin halo tinan sanulu ona, hanoin hikas fali Biban ne’ebé Timoroan tomak rona rezultadu, sira-ne’ebé manán halai sa’e foho, sira-ne’ebé lakon halai ba Atambua. Sira ne’ebé halai sa’e foho, halai ho ta’uk, haksolok nafatin maske iha maluk balu mak mate, maske uma-fatin milísia sira sunu motuk…biar motuk naran katak ukun rasik-a…sira-ne’ebé halai ba Atambua, halai ho ta’uk, ho moe no ho laran susar mós. Ahi-suar no ahi-latun fahe ita grupu rua, grupu Otnomia no grupu Independénsia, bainhira udanbeen fase moos tiha motuk no latun, programa foun tama kedas ba rekonsiliasaun ho nahe biti-boot.

Monday, August 24, 2009

Korrida Bisikleta





Korrida Bisikleta/ Tour-Timor
hodi komemora loron Referendu
ne'ebé monu iha 30 Agostu tinan tinan.
-
Ohin Korrida Bisikleta hahú tuku 7 dadér hosi Palásiu Prezidensiál Bairro Pité ho diresaun ba Baucau, Viqueque, Loilubu, Natarbora, Belaluhu, Betano, Same, Ainaro, Maubisse Aileu no tama fali Dili liuhosi Tibar, finál iha nafatin Palásiu Prezidensiál foun Bairu Pité. Estrada diresaun Baucau ohin dadér taka totál hahú dader to’o lokraik. Siklista sira kompostu hosi Timoroan no estranjeiru sira hamutk atus tolu-nennulu resin. (resin hira karik, info ladún klaru)
-
Imajen ida iha leten liu tuir hela entrevista maka Timoroan ne'ebé konsege tama to'o finál maske la'ós nu'udar vensedór / hahú hosi Dili iha 24 Agostu tama fali hosi Tibar iha 27 Agostu

Thursday, August 20, 2009

Loron FALINTIL - / Reflesaun badak

Ohin, FALINTIL nia loron ba tolunulu resin-hat,
FALINTIL ne’ebé hamrik hosi foin sa’e FRETILIN oan sira nu’udar liman kro’at povu nian hodi hasoru inimigu, hodi defende militantes no povu tomak, fo an ba mate, rejiste iha funu naruk nia laran iha ai-laran, foho leten, fatuk ku’ak sira tan rai doben ida-ne’e. FALINTIL maka Úniku Forsa Armada ne'ebé Luta ho domin no Sakrifísiu tomak, soe hela inan-aman no família tomak, hodi oferese an tomak ba rai doben ida-ne'e atu hakat ba ukun rasik-an. Karik laiha FRETILIN, FALINTIL mós sei laiha, karik laiha FALINTIL, Timoroan mós sei la ukun an, karik laiha militante no simpatizante FALINTIL mós sei lamoris naruk, (FRETILIN-FALINTIL-Povu-INDEPENDENSIA), Viva FALINTIL! VIVA POVU MAUBERE!

Wednesday, August 19, 2009

Kurobohkan bentengmu kawan (Espresaun Poétika XLVI)

Kurobohkan
bentengmu kawan

*
Kita adalah satu, kita adalah sama
Yang bernaung di satu atap
Satu tanah air dan satu daratan
Satu turunan yang beda pendapat
--
Dari satu saudara menjadi lawan
Dipisahkan oleh benteng Dua Opsi
Melahirkan pertentangan dan lumuran darah
Melahirkan permusuhan dan kebencian
---
Kawan... akhirnya terjawab jua
Biar amarahmu setinggi langit
Biar ancamanmu tersebar di seantero Timor Leste
Biar benteng Otonomimu sekeras baja
Kuhadapi dengan tenang
Tak gemetar, tak goyah semangat juangku
Akhirnya... kurobohkan pula bentengmu kawan.

Tuesday, August 18, 2009

Referedu maka dalan loos (Espresaun Poétika XLV)

Referendu maka dalan loos
Hodi hili ami-nia direitu
Hodi defini ami-nia futuru
Hodi loke ba mundu tomak

Referendu maka dalan loos
Dalan ne’ebé timoroan hili
Hodi kasu ami-nia terus
Hodi leno ami-nia domin

Atu todan karik ba ami sei foti
Atu metin karik ba ami sei kore
Atu at karik ba ami sei hili
Atu tos karik ba ami sei tu

Tu ku’ak matan ida hili destinu
Destinu rai nian iha ita liman
Sei tu hamutuk ho laran ida
Pregu metan tu tama ukun duni an
.............................

Monday, August 17, 2009

Vitória hetan ona-ukun rasik an (Espresaun Poétika XLIV)

Fulan agostu lori manas ho naroman
Maske naroman kahur ho ran
Kahur ho ruin
kahur ho latun
kahur ho matabeen
Oan Timor la hakiduk
La hakru’uk
Tuba nafatin
Teberetek nafatin
Basa hirus-matan
Kumu liman ba leten
Hakilar! Haklalak!
Oras to’o ona ukun duni an!
Vitória hetan ona! Ukun rasik an!

” MATE ka MORIS DUNI BAPA SAI” (Komentáriu)

MATE ka MORIS DUNI BAPA SAI!
Hanoin hikas liafuan ne’e iha tinan 10 liubá

Lia fuan ” MATE ka MORIS DUNI BAPA SAI” mosu ho Espontánia iha tinan 1999 baihira Prezidente Indonésia B.J.Habibie hasai opsaun rua maka hanesan: Simu autonomia no Rejeita Autonomia (dua opsi:Menerima Otonomi dan menolak otonomi) iha loron 27 Janeiru 1999. Durante manifestasaun pro-independénsia ruma iha Dili laran, joven sira uza liafuan ida-ne’e ” MATE ka MORIS DUNI BAPA SAI”, hodi hamánas liutan ita-nia espíritu nasionalizmu to'o didi'ak 'Konsulta Popular' iha fulan agostu '99.
(Liafuan BAPA refere ba governu Indonézia ho nia forsa sira (TNI + POLRI)

Monday, August 3, 2009

Goza sala Malísan tama kedas (Komentáriu)

Bainhira povu ki’ik sei terus ema boot sira goza tiha ona ho karreta luxu sira. Aman nian ida hodi tula feto ki’ik, oan-mane nian ida hodi tula feto-nona sira hodi pasiar Dili laran ba hemu lanu iha Bar ho Diskóteka sira. Akontesimentu ida ho moe-boot tebe-tebes tenki akontese iha loron Sesta kalan (17 Jullu 2009) iha estrada boot Macro Finance ho Jardín Fomentu nia klaran ne’ebé rezulta Pajero rua xoke malu, boot nia oan ne’ebé kaer rasik Pajero ain sorin tohar, nia tula kolega mane ida tan ho feto na’in rua maibé lahatais hotu roupa iha isin, sira na’in 4 tenki tama hotu iha H.N G.Valadares ba halo tratamentu, Médiku ho Pasiénte sira sai hakfodak kalan boot tanba hahalok úniku ida-ne’e. Asidente ne’e akontese ba vice ministru ida nia oan-mane rasik. Vise Ministru ne'e mós iha problema hela ho nia fen-kaben, ninia fen-kaben hadók'an ona hosi nia tanba nia la'o fali ho feto ki'ik. Aman lori karreta ida hodi tula feto ki'ik, oan lori ida hodi tula feto nona sira. (Goza sala malísan tama kedas)._

Thursday, July 30, 2009

Loro-Foun Sa'e iha Trinta de Agostu (Espresaun Poétika XLIII)


Loro-foun leno tama rai Timor laran
Lori lia-menas foun mai Timoroan
.
Lia-menas osamean fanun Timoroan
Loron Trinta de Agostu hetan duni dalan
.
Dalan foun osamean rohan lakotu
Sei tutan bebeik metin nafatin
.
Metin liu korente liu besi asu
Kaer metin nafatin dada la kotu
.

FALINTIL Liman Kro'at Povu nian (Espresaun Poétika XLII)

Loron sanulu resin-ida fulan Agostu tinan 1975
Funu nakfera iha Timor laran
Nakfera hosi partidu, nakfera hosi Timoroan rasik
Nu’udar resposta, Falintil hamriik iha vinte de Agostu
Hamriik nu’udar liman kro’at povu nian
Hamriik nu’udar Lutu Libertasaun
Ho neon ida de'it laran ida de'it
Ukun rasik an

Friday, July 24, 2009

Aifunan Morin Laek (Ekspresaun Poétika XLI)

*
Ema barak hatene tan ó naran
Ema barak fiar let tan ó knaar
*
Hanesan ai-funan buras no tebar
Buras karik tebar karik funan la morin
*
Funan la morin tan fo’er nakonu
Halo ema horon ba ladún furak
*
Hanesan ai-funan buras no tebar
Hetok buras no tebar si’ak liu tan
*
Si’ak liu tan halo ema labesik
Fo’er liu tan halo ema hakribi
*
Hakribi labesik lakon Konfiansa
Tanát lahetan lakon esperansa
*