Wednesday, December 31, 2025

BIOGRAFÍA GUIDO DIAMANTINO DA CONCEIÇÃO SOARES

GUIDO DIAMANTINO DA CONCEIÇÃO SOARES
Vise Ministru ba Defeza Nasional 75
Xefe Estadu Maior das Falintil  76-78
Kódigu 3 mak: Kakeu, Fafulu, Akar

Guido Diamantino da Conceição Soares iha tempu Portugés koñesidu ho GUIDO SOARES, nia  uza kódidu 3 mak: Kakeu, Fafulu, no Akar durante iha ailaran. Guido Soares nu’udar oan da-neen husi maun-alin na’in-9 husi Aman ba Augusto da Costa Soares no Inan ba Sara de Jesus Soares. Guido Soares moris iha Posto Administrativo Hatulia, Ermera iha loron 9 fulan Dezembru tinan 1948.

Guido Soares nu’udar oan mane ida ne’ebé sempre rona ba nia aman no inan hahú nanis hosi tempu infánsia. Nia aman servisu nu’udar profesor katekista hosi Laclubar no koñesidu ho naran Mestre Augusto no inan hosi Ainaro. Nia inan aman kaben igreja no kulturalmente kaben  barlakiadu, tanba-ne’e Guido Soares pertense ba lisan Uma Klaran (Ada Usuk/ Ada Ua Mululi) Orlalan Laclubar. Nu’udar profesor katekista, Mestre Augusto halo knaar iha Hatulia Ermera iha maizumenus tinan 1935, kuaze oan sira moris hotu iha Hatulia, tuir mai muda fali bá Ataúro durante tinan balu, no iha tinan 1963 Mestre Augusto ho família muda bá Aileu to’o 1975 mak halai sai hosi Aileu la fila tan to’o mate iha ailaran. 

Entre oan na’in-9, iha maun alin na’in-haat mak tama hotu ba Forsa, sira na’in-4 mak: João Bosco Soares (komandante setor no komisáriu politiku sentru norte 76-78), Valente Soares (komandante setor sentru sul 76-78), Afonso Soares (komandante kompania 1975), no Guido Soares (vise-ministru ba defeza nasional 75, no xefe estadu maior das Falintil 76-78).

 Fatin no data moris: Hatulia, 9-12-1948

Fatin mate: Mindelu Orsnako 31-12-1978

Tinan 1955 – 1961: Guido Soares hahú tama ba eskola Primária Colégio de Infante Sagras, Maliana.

Tinan 1961 – 1967: kontinua ba eskola Pré-Sekundária no Sekundária iha Seminário de Nossa Senhora de Fátima iha Dare, Dili.

Tinan 1967: kontinua tuir vokasaun iha Portugal ho esperansa atu sai padre, maibé Na’i Maromak la hili nia ba dalan ida-ne’e.

Loron 26-10-1973: filafila mai Timor hodi kumpri orden militar no hetan promosaun ho diviza Alferes, tanba ne’e koñesidu mós ho alferes Guido no iha tinan 1974 alferes Guido simu orden ba haknaar iha Companhia Caçadores treze/ CCAÇ-13 Laclubar nian nu’udar 2º Komandante Kompañia.

Tinan 1975: hetan transferénsia mai Quartel General Taibesse, Dili to’o remata iha servisu militar. Iha tempu hanesan Guido Soares hetan nomeasaun nu’udar Chefe de Serviços de Educação to’o Indonézia invade Timor-Leste.

Kontribuisaun ba Luta Libertasaun Nasional

Loron 28 de Novembru 1975: Partidu FRETILIN proklama Independénsia Unilaterál, Guido Soares nomeadu husi CCF nu’udar Vise-Ministru Defeza Nasional Timor-Leste nian.

Loron 7 de Dezembru 1975: Indonézia invade mai Timor-Leste, saudozu evakua ba ailaran.

Tinan 1977: durante Baze de Apoiu Guido Soares simu tan kargu foun nu’udar Xefe Estadu Maior to’o remata.

Fulan Janeiru tinan 1978: bainhira akampa iha akampamentu Kaer Kois, Fatuberliu, Aidila Oan, Xefe Estadu Maior Guido Soares nia matan monu ba Elga do Rosário Alves Lobato (Dau-Lesse), ho nune’e, to’o iha fulan Agostu iha Kaikasa Fatuberliu realiza rejistu sivil ba sira na’in-2 hodi hili Elga nu’udar Guido nia kaben hodi hein bainhira hetan karik Amu-Lulik ruma, bele haraik tan bénsaun ba sira na’in-rua Guido ho Elga. Maibé ida-ne’e la akontese tanba durante fulan dezembru 1978 forsa Indonézia/ TNI sira halo serku Anikilamentu ba Funu na’in Falintil ho membru CCF tomak  inklui Prezidente Nicolau Lobato.

Iha tempu ne’e duni mak Baze de Apoiu rahun, no biban ida ne’e duni Guido Soares hetan kapturasaun husi forsa militar Indonéziu sira iha área Mindelu/ Orsnako nian, nune’e sira na’in-2 (Guido no Elga) hetan torturas ne’ebé kruél tebe-tebes molok forsa TNI sira oho sira na’in-rua.

Tuir informasaun ne’ebé saudozu nia alin feto Mena (Filomena do Carmo Sarmento Ornai Soares) hetan husi sasin balu katak, bainhira forsa Indonéziu oho tiha saudozu, sira tesi kotu tan saudozu nia kakorok halo ulun ketak tiha ho isin lolon. Ne’e mak informasaun ne’ebé família konsege hetan husi sasin balu ne’ebé família hakbesik hodi buka tuir. To’o ohin loron, família husi saudozu nia kaben Elga do Rosário Alves Lobato (Dau-Lesse), maun-alin no família tomak seidauk hatene nia ruin iha loos ne’ebé.

Harohan hosi família

Oh Guido... Oh Kakeu... Oh Fafulu... Oh Akar... Ó iha loos ne’ebé... maske ó-nia feton no família sira lahatene ó-nia fatin loloos, maibé ami sei lahaluha ó-nia laran midar, laran maus ne’ebé ó husik hela mai ami. Maske ó mate ona no la haraik netik kolun no rahun ruma, maibé ó saran ona ó-nia isin tomak, ruin no ran tan de’it Rai Doben Timor-Leste. Ó bele lakon ona, maibé ó-nia naran mak sei la lakon iha família ida-ne’e.

Haktuir fali konversa badak ida entre Inan-Aman ho Oan Mane Na’in-3:

Bainhira situasaun ladi’ak ona tanba forsa TNI nakonu ona iha kapital Dili, Mestre Augusto deside halai ho oan sira bá ailaran. Bainhira sira to’o iha  Baliza entre Same ho Ainaro, Lesati, sira deskansa uitoan ho oan mane na’in-3 mak João Bosco Soares, Guido Soares, no Valente Soares tur hamutuk ho sira-nia papá Augusto Soares no mamá Sara de Jesus Soares hodi dehan ba sira na’in-2 nune’e: “Papá ho Mamá, Oras ne’e daudaun iha ita-nia rai laran ne’e sitiuasaun ein-jerál sei ladi’ak ba oin ona, no sei aumenta at liutan, tanba ne’e ita tenke lori povu evakua bá ailaran”. Papá hatán katak: "papá ho mamá nia murak mean no mutin laiha, ami-nia murak mean no mutin mak oan sira", tanba ne'e ami tenke halai hamutuk ho oan sira". Realidade hatudu duni katak Inan-Aman ho Oan sira tenke halai hotu to’o bá mate hotu iha ailaran, hela de’it mak alin Zeca Soares atualmente sidadaun Australianu hela iha Melbourne, sei bele moris tanba iha tempu Portugues ba eskola tiha iha Portugal, no alin feto na’in-2 mak Mena Soares mós Na’i bolu ona bá mundu seluk, enkuantu Olga Soares mak sei moris. [remata]

--- o0o ---
Biografía badak ne’e hakerek hosi: 
Saudozu nia alin feto Mena do Carmo Sarmento Ornai Soares (Xanoi)
haktuir tan hosi: alin feto Olga Maria Soares, 
no edit hosi: Ildefonso Kaboran
--------------------------------------------------------------

BIOGRAFÍA 
JOÃO BOSCO SOARES _MAU-KIAK
Komandante Setor Sentru Norte &
Komisáriu Polítiku Sentru Norte 76-78

João Bosco Soares (Mau-Kiak) moris iha, Aldeia Sepsoi, Posto Administrativo  Fatubesi, Ermera  iha loron 21 fulan Agostu tinan 1943. Nia moris nu’udar oan da-haat husi maun-alin na’in 9, husi Aman ba Profesór Katekista ida hosi Laclubar ho naran Augusto da Costa Soares no Inan ba Sara de Jesus Soares hosi Ainaro.

Nia aman servisu nu’udar profesor katekista hosi Laclubar no koñesidu ho naran Mestre Augusto no inan hosi Ainaro. Nia inan aman kaben igreja no kulturalmente kaben  barlakiadu, tanba-ne’e João Bosco Soares pertense ba lisan Uma Klaran (Ada Usuk / Ada Ua Mululi) Orlalan Laclubar. Nu’udar profesor katekista, Mestre Augusto halo knaar iha Hatulia Ermera dezde maizumenus tinan 1935, tuir mai muda fali bá Ataúro, no iha tinan 1963 Mestre Augusto ho família muda bá Aileu to’o 1975 mak halai sai hosi Aileu la fila tan to’o mate iha ailaran. Entre oan na’in-9, iha maun alin na’in-haat mak tama hotu ba Forsa, sira na’in-4 mak: João Bosco Soares, Valente Soares, Afonso Soares, no Guido Soares.

Fatin no data moris: aldeia Sepsoi, Fatubesi, Ermera, loron 21-08-1943

Fatin mate: Mindelu Orsnako, dezembru 1978

Tinan 1950 – 1956: João Bosco Soares Mau-Kiak hahú tama eskola Ensino Primária iha Colégio de Nuno Álvares Pereira, Soibada.

Tinan 1956 – 1960: Kontinua eskola iha Pré-Sekundária no Sekundária iha Seminário de Nossa Senhora de Fátima iha Dare, Dili. 

Tinan 1961 – 1962: Saudozu nomeadu nu’udar Profesór Primária hodi hanorin eskola iha Same.

Tinan 1963, João Bosco Soares kumpri orden militar hodi koloka ba Kompañia Militar Lospalos. Iha Lospalos mak João Bosco koñese nia noiva Virgínia Dias Quintas, no iha tinan 1964 sira na’in rua simu sakramentu kaben iha igreja Lospalos. Hosi domin ne’ebé sira na’n-2 harii, Na’i Maromak seidauk haraik kolun no rahun ba sira na’in- rua.

Tinan 1972: Muda mai Dili hodi hetan mós promosaun diviza ba Primeiru Sarjentu no hodi haknaar iha QG Taibesse, Dili.

Depoizde remata kumpri orden militar iha QG (tinan la mensiona) saudozu hetan fali nomeasaun nu’udar Administrador Sosiedade Fatubesi hodi kontrola jestaun no traballador sira ba plantasaun kafé sosiedade nian. 

Kontribuisaun ba Luta Libertasaun Nasional

Loron 7 fulan dezembru tinan 1975:  bainhira Indonézia invade Timor tama mai Dili, João Bosco Soares Mau-Kiak evakua sa’e bá ailaran, maibé nia kaben Virgínia Dias Quintas Soares la konsege evakua tuir bá ailaran no hela nafatin iha Dili.

 Iha ailaran: João Bosco Soares hahú simu kargu nu’udar Primeiru Komandante ba Setor Sentru Norte nian.

Tinan 1977 – 1978: Simu fali kargu foun nu’udar Komisáriu Polítiku Setór Sentru Norte nian. Iha tinan ne’e kedas mak inimigu halo Serku de Anikilamentu ba iha Baze Apoiu hodi halo kapturasaun ba membru CCF nian tomak. Hahú duni altura ne’ebá mak Baze de Apoiu mós rahun, no Komisáriu Polítika João Bosco Soares Maukiak hetan kapturasaun hosi forsa TNI hodi lori sai to’o ohin loron maun-alin no família sira nunka deskobre hetan nia restus mortais ka rate iha loos ne’ebé. Tuir informasaun ne’ebé nia feton Mena hetan husi sasin balu katak, molok atu oho saudozu João Bosco Soares, inmigu halo uluk torturasaun ne’ebé kruél tebe-tebes ba nia hafoin sira oho. Istória ninian rohan ona ba ne’e, ninin ona makne’e. [remata]

-------------------------------------------------------------                                               

BIOGRAFÍ
VALENTE ARAÚJO SOARES _MAU-LULI
Komandante Setor Sentru Sul 76-78

Valente Araújo Soares (Mau-Luli) moris iha Ainaro, iha loron 20 fulan Jullu tinan 1950. Oan da-hitu husi maun-alin na’in-9 husi Aman ba Profesór Katekista ida hosi Laclubar ho naran Augusto da Costa Soares no Inan ba Sara de Jesus Soares hosi Ainaro. Nia aman servisu nu’udar profesor katekista hosi Laclubar no koñesidu ho naran Mestre Augusto no inan hosi Ainaro.

Nia inan aman kaben igreja no kulturalmente kaben  barlakiadu, tanba-ne’e Guido Soares pertense ba lisan Uma Klaran (Ada Usuk / Ada Ua Mululi) Orlalan Laclubar. Nu’udar profesor katekista, Mestre Augusto halo knaar iha Hatulia Ermera dezde maizumenus tinan 1935, tuir mai muda fali ba Ataúro, no iha tinan 1963 Mestre Augusto ho família muda bá Aileu to’o 1975 mak halai sai hosi Aileu la fila tan to’o mate iha ailaran. Entre oan na’in-9, iha maun alin na’in-haat mak tama hotu ba Forsa, sira na’in-4 mak: João Bosco Soares, Valente Soares, Afonso Soares, no Guido Soares.

Fatin no data moris: Ainaro, 20-07-1950

Fatin Mate: Alas, Same, 1978

Tinan 1957: Valente Araújo Soares hahú tama iha eskola Primária Maliana.

Tinan 1963 – 1965: Kontinua fali to’o temata nia Pré-Sekundária iha Eskola Seminário de Nossa Senhora de Fátima iha Dare, Dili.

Tinan 1966: Sai hosi Semináriu hodi kontinua fali nia estuda iha eskola “Engenheiro de Canto Resende” hodi hetan formasaun ba Profesór Posto Eskolar.

Tinan 1968: Remata nia kursu iha Canto Resende, simu fali knaar nu’udar profesór postu eskolar hodi bá hanorin iha Oecusse.

Tinan 1969: Muda fali bá hanorin iha eskola primária Same, no iha Same mak Valente Soares forma nia uma-kain depoizde nia matan monu ba Elsa Maria da Costa Soares hosi suku Holarua Same nian. Hosi domin sira na’in-2 nian, sira konsege hakahu kolun no rahun na’in-3 mak hanesan:

1)      Zeca Maria Soares (mate sei bebe)
2)      Juvêncio Guerra da Costa Soares Mau-Hunu (mate funu laran)
3)      Doroteia Soares (mate funu laran)
Tinan 1972: Valente Soares tenke kumpri orden militar iha Sentru Instrusaun Aileu, no hetan promosaun diviza nu’udar Furriel Milisianu iha Aileu to’o 1975.
Kontribuisaun Luta Libertasaun Nasional
Bainhira Indonézia invade Timor-Leste iha loron 7 de Dezembru 1975, liu tiha loron hira nia laran, Valente ho família halai evakua bá ailaran. Iha ailaran, Valente Soares simu kargu nu’udar Primeiru Komandante iha Setor Sentru Sul to’o hetan kapturasaun husi forsa TNI iha tinan 1978 iha Alas área Same nian, to’o ohin loron seidauk hatene nia rate no restus mortais iha loos ne’ebé, tanba laiha sasin ruma atu presta testemuñu kona-ba nia mate. Bazeia ba sasin balu katak, saudozu Valente Araujo Soares hetan mós torturas ne’ebé kruél tebe-tebes, no forsa TNI sira mak oho no tesi kotu tiha nia ulun hodi ba soe iha área Fahi-Nehan nian.  Ho nune’e istória kona-ba saudozu Valente Araujo Soares para to’o iha-ne’e, rohan ona makné. [remata]

-------------------------------------------------------------

BIOGRAFÍA 
AFONSO HENRIQUE SOARES
Komandante Kompañía 1975 

Afonso Henriques Soares moris iha Posto Administratiivu Hatulia, Konsellu Ermera iha loron 23 fulan Setembru tinan 1946, nu’udar oan mane da-lima husi maun-alin na’in-9 husi Aman ba Profesor Katekista ida hosi Laclubar ho naran Augusto da Costa Soares no Inan ba Sara de Jesus Soares hosi Ainaro. Nia aman servisu nu’udar profesor katekista hosi Laclubar no koñesidu ho naran Mestre Augusto no inan hosi Ainaro. Nia inan aman kaben igreja no kulturalmente kaben  barlakiadu, tanba-ne’e Afonso Henrique Soares pertense ba lisan Uma Klaran (Ada Usuk / Ada Ua Mululi) Orlalan Laclubar.

Nu’udar profesor katekista, Mestre Augusto halo knaar iha Hatulia Ermera dezde maizumenus tinan 1935, tuir mai muda fali ba Ataúro, no iha tinan 1963 Mestre Augusto ho família muda bá Aileu to’o 1975 mak halai sai hosi Aileu la fila tan to’o mate iha ailaran. Entre oan na’in-9, iha maun alin na’in-haat mak tama hotu ba Forsa, sira na’in-4 mak: João Bosco Soares, Valente Soares, Afonso Soares, no Guido Soares.

Fatin no data moris: Hatulia, 23-09-1946

Fatin Mate: Kailaku, 1975

Tinan 1953 – 1959: Afonso Henrique Soares hahú tama eskola iha Colégio Nuno Álvares Pereira, Soibada.

Tinan 1959 – 1964: kontinua ba Pré-Sekundária no Sekundária iha Eskola Seminário de Nossa Senhora de Fátima iha Dare, Dili.

Tinan 965: hetan xamada ba kumpri orden militar durante tinan 3 nia laran no hetan promosaun ba diviza Furriel Milisianu.

Tinan 1970: Bainhira kumpri remata orden militar, Afonso Henriques hetan fali knaar foun iha Serviços de Economía.

Tinan 1972: Afonso Henrique nomeadu nu’udar Administrador do Posto Administrativu Laulara, Aileu.

Tinan 1974: hetan fali xamada ba tropa hodi kumpri hikas orden militar ba dala rua.

Kontribuisaun ba Luta Libertasaun Nasional

Bainhira militar Indonéziu infiltra tama mai Batugade, Afonso Henrique Soares simu orden nu’udar komandante kompañía hodi komanda forsa kompañia ida liuhosi Kailaku bá avansa Batugade. Infelizmente Afonso Henrique hetan tiru hosi inimigu TNI iha Kailaku no tenke lakon nia vida iha kampu batalla hodi defende Rai Doben ida ne’e. Knaar hirak ne’ebé Afonso Henriques Soares hala’o hatudu duni nia sentimentu Patriotizmu no Nasionalizmu ba Pátria Timor-Leste. Soe hela inan-aman, maun-alin, no família tomak hodi luta ba rai ida-ne’e hodi saran nia isin, ruin no ran hodi buka ukun rasik-an. Ho nune’e, entre maun alin na’in-4, Afonso Henrique Soares mak lakon uluk nia vida iha tinan 1975 iha área Kailaku bainhira luta hasoru forsa TNI._#

            --- o0o ---

No comments: