Wednesday, December 22, 2010

Ksolok Natál no Tinan-foun 2011

Ba Belun doben sira
-
Natál hein tan loron oan hira, oras-ne’e bairu sira iha Dili laran nakonu ho prezépiu oioin de’it. Natál fó hanoin ita atu moris ho simples no hakmatek, hatún liafuan domin foun mai ita husi uma-laran ba komunidade no parente rai dook sira. Natál mós fó anin malirin ba ita ida-idak nu’udar Kristu nia belun husi sidade boot to’o knua ki’ikoan izoladu sira.
Buat ida-ne’ebé ha’u haree hetan no ladún monu ba ha’u nia laran mak grupu prezépiu balun mak ladún integra no inteira didi’ak signifikadu husi loron Natál ida ba sira. Einvezde sira toka knananuk Natál nian atu hodi bele sente no hanoin lala’ok moris Kristu nian iha ita-nia komunidade, sira toka fali knananuk tebe-tebe, disku to’o kizomba, hodi halo lakon tiha signifikadu Natál nian mai ita. Ha’u hanoin-hikas bainhira ha’u sei ki’ikoan, ne’ebé ha’u haree prezépiu ho lampu lakan hamutuk ho knananuk Natál nian, ha’u hakfodak, surpreza, no ha’u sente hanesan Natál ne’e sagradu tebe-tebes mai ha’u. Iha rai seluk hanesan ha’u haree iha Indonézia, komunidade Kristaun-Katólika sira mós festeja ho knananuk Natál nian durante molok no depoizde Natál, iha tinan ida-nia laran sira aproveita netik semana rua hodi rona knananuk Natál nian. Ha’u ladún hatene situasaun iha foho, maibé konforme ha’u haree ida Dili laran joven sira prefere liu rona knananuk seluk durante períodu Natál no Tinan-foun duké kananuk Natál rasik.
Tuirmai, aninmaus hakarak espresa "Ksolok Natál 2010 no tinan foun 2011" nian ba belun di'ak lee-na'in sira. Aninmaus Natál sei lori domin no nabilan Belein nian ba ita hotu, no pesoalmente, aquarius-23 hakarak hatete katak aquarius-23 hadomi tebe-tebes tinan 2010, maibé atu hakarak ka lakohi semana rua tan ita tenke fahe malu ho nia hodi bele hakat nafatin ba oin, ksolok Natál ba belun sira hotu.

Thursday, November 4, 2010

Udan Finadu (Espresaun Poétika LVIII [II])

Udan ida tau mai rohan lakotu
Halo ita dok malun dok liután
Matebian mundu seluk sei tulun ita
Kari karik ai-funan temi ami naran

Ami iha rai-dook la haluha ida
Finadu liu tiha ha'u sei to'o
Dia dois iha knua tama to'o Kapital
Ha'u reza harohan iha krus boot.
~o0o~

Friday, September 24, 2010

Domin ba Pátria (Espresaun Poétika LVII)

Ha’u ema Timór moris iha ne’e
Moris iha knua ida, knua antigu
Ha’u moris tuir lisan tuir kultura
Ko’alia ha’u-nia Dalen tuir inan nian.

Ha’u ema Timoroan, moris iha ne’e
Ha’u moris hosi povu, boot ho povu
Sei ki’ik sei mamar iha loron ohin
Loron aban bainrua foti ha’u rain.

Ha’u-nia inan ho aman tulun netik ha’u
Na’i ulun komunidade tau netik matan
Ha’u hamulak harohan ba ita hotu
Maromak leten as sei tulun duni.

Tulun netik ita hotu halo sai di’ak
Sai di’ak ba povu di’ak ba Pátria
Di’ak ba povu halo buras ba oin
Domin ba Pátria domin rohan la kotu.
~o0o~
Poezia ne'e ha'u hatama ba konkursu Dalen Nasional iha
"Ha'u nia Lian Ha'u nia Rai"

Tuesday, September 14, 2010

Orsamentu $800,000 ba korrida bisikleta (Komentáriu)

Orsamentu $800,000 ba korrida bisikleta / Tour Timor
ne’e la’ós ki’ik.


Governu fó oportunidade liu hodi hasai osan ho montante boot ba atividade desportivu duké hasai ba dezenvolvimentu infra-estrutura iha rai laran. Osan ho montante Rihun atus-8 ne’e hasai husi governu ba Sekretáriu Estadu Juventude Desportu (SEJD) Miguel Manutelu atu hodi apoiu ba korrida bisikleta ne’ebé foin hala’o daudaun hori sehik dadeer hahú husi Palásiu Prezidensiál nia oin ho diresaun ba distritu sira iha loromonu nian. Orsamentu ida-ne’e boot tebe-tebes, no ha’u la fiar katak $800,000 ne’e sei ezekuta hotu. Karik dehan ezekuta hotu ne’e bosokten!!!

Thursday, September 9, 2010

Carrascalão rezigna ona (Komentariu)

Carrascalão rezigna ona,
PSD sei tetu nia vida ho AMP

Vice PM ba asuntu Jestaun Administrasaun Estadu, Mário Viegas Carrascalão hato’o ninia karta rezignasaun ba PM X.Gusmão iha loron 6 foin lalais ne’e.

Iha karta rezignasaun ne’e Carrascalão dehan katak nia la satisfás ho liafuan "beikten no bosokten" ne’ebé PM X Gusmão hasai iha públiku durante konsulta Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu Nasionál (PEDN) foin lalais ne’e.

Sekretáriu Jerál FRETILIN Marí Alkatiri konsidera rezignasaun Vise Ministru ba Asuntu Administrasaun ne’e pozitivu tebes atu salva dignidade tanba la abitua ho vida korruptu. Alkatiri rekoñese rezignasaun Carrascalão nian ne’e la’ós novidade foun tanba nia hatene antes ona katak sei iha problema bainhira Carrascalão tama iha AMP._ (Kopia tomak husi STL :9/9/2010)

Ho rezigna an ne'e ita bele haree katak Carrascalão hatudu duni ninia espíritu gentleman ne'ebé anti-korrupsaun tanba nia sente duni nia an katak nia konsege moris hamutuk tiha ona ho korruptór sira, no nia mesak sei labele hamoos korrupsaun.

Thursday, August 26, 2010

Domin ba Povu domin ba Pátria (Komentáriu)

Loron 30 Agostu besik fali ona, loron istóriku ne’ebé Timoroan tomak hala’o festa Referendu hodi husik Integrasaun ho Indonézia tama ba UKUN RASIK AN. Durante tinan 24 nia laran Timoroan barak mak mate. Mate iha ai-laran hamutuk ho FALINTIL, tanba tropa Indonéziu tiru mate, mate tanba hamlaha no moras. Iha vila laran mós mate tanba Timoroan ne’ebé sai Mauhú sira hamutuk ho Bapak KOPASUS, SGI, Grupu Intelijén Indonéziu nian seluk tan hodi hafuhu no kaer rasik Timoroan seluk ne’ebé halo Klandestina hodi fó apoiu ba Independénsia. Bapak TNI sira kaer ita-nia maluk Timoroan sira lori ba kastigu, tortura, no oho. Balun oras ne’e seidauk hatene sira-nia rate, nu’udar ezemplu ida maka área Tibar nian ida-ne’ebé deskonfia nu’udar fatin TNI sira oho joven sira iha 12 Novembru 1991 nian. Fatin ne’ebá deskonfia de’it maibé seidauk hetan mate ruin ruma.
_
Governu halo esforsu ona atu hanoin Veteranu, Antigu Kombatente, Klandestina, Vítima/ Sobre vivente no Oan Kiak ho Faluk sira hotu nia kolen maibé to’o oras-ne’e seidauk realiza nafatin.
_
Iha funu nia laran ema barak partisipa tanba hakarak UKUN RASIK AN, sira la luta hodi fó an ba mate ho intensaun atu selu sira-nia kolen iha loron ikus bainhira Ukun Rasik An. Maibé nu entantu governu promete liu ona liuhosi foti dadus no entrega medalla, Governu tenke hatudu duni buat di’ak ida ba sira. Hodi nune’e povu luta na’in sira bele sente duni domin Governu nian, domin ba povu domin ba Pátria. _

Friday, August 20, 2010

FALINTIL (Espresaun Poétika LVI)




FALINTIL
FALINTIL liman kro’at povu maubere
Tahan funu liberta povu maubere
FALINTIL kaer funu tama to’o rohan
Liu susar no terus molok ukun an

FALINTIL nu’udar abut funu nian
Hamutuk ho povu mate ho povu
FALINTIL nia moris nu’udar ikan
Hamutuk ho povu nu’u bee lihun

Tarutu husi leten tiru husi tasi
Nadodon husi rai hu’an lisuk nia
FALINTIL ho kalma luta nafatin
La ta’uk la rende to’o nia rohan.
~o0o~

FALINTIL (Forças Armadas da Libertação Nacional de Timor-Leste) halo aniversáriu ba dala 35, ne'ebé harii iha 20/08/1975 no disolve an iha 01/02/2001 hodi nakfilak hikas ba F-FDTL. Mate ruin Gerilheiru sira ba ke'e hikas husi ai-laran mai hakoi hamutuk iha Semetériu Eroi nian iha Metinaru iha foto ne'ebe hasai husi:Maritine Perret-UNMIT. Foto ida fali kona-ba Serimónia Isar Bandeira, ne'ebé hasai husi Bernardino Soares-UNMIT.

Friday, August 13, 2010

Nahe Biti Simu Bainaka (Ekspresaun Poétika LXV [II])




Nahe Biti Simu Bai naka

Nahe biti boot simu bainaka
Nahe tan biti renda tau mamafatin
Bua malus, tabaku ho batar kulit
Hatuur hatidin ba bainaka

Bainaka - uma na’in sei simu malu
Hola lia bá mai hodi hahe’ek
Simu malu hasoru ho kantiga
Hasetan fó lisensa na'i kaer mama.
~o0o~

Wednesday, August 11, 2010

Konkursu Hakerek ho Dalen Nasionál (Komentáriu no Tatoli)

Dalen Oioin Povu Ida De'it
-
Lei inan mak lei ne’ebé hakerek husi Membru Asembleia Konstituinte sira hodi hanaran Konstituisaun RDTL atu hodi regula ita-nia moris nu’udar sidadaun iha país Timor-Leste laran. Lia ne’ebé ita bele utiliza nu’udar lia ofisiál maka: Portugés no Tetun, nu entantu Konstituisaun mós respeita Dalen Nasionál sira nu’udar Lia Inan (Língua Materna), maka lia ne’ebé bainhira ita moris mai, ita-nia inan hanorin ita hodi ko’alia molok ita hatene lia seluk hanesan Tetun nu’udar lia ofisiál ida.

Ministériu Edukasaun liuhosi Embaixadóra Boa Vontade, Dona Kirsty Gusmão, Fundasaun Alola no INL (Institutu Nasionál Linguístika) estabelese konferénsia ida hodi tau hamutuk Dalen Nasionál hotu-hotu ho tema “Dalen Oioin Povu Ida De’it ” ka “Ha’u-nia lia ha’u-nia rain” iha Ministériu Estranjeiru iha loron 5-6 Agostu 2010 hodi envolve reprezentante sira husi Dalen oioin husi distritu tomak iha Timor laran.

Konferénsia deside atu hakerek Dalen oioin ho Ortografia Padronizada husi INL. Tuir fali nu’udar etapa tuirmai, Prezidente da Repúblika liuhosi ninia diskursu badak iha loron daruak ba partisipante sira, fó mós anúnsiu liuhosi Televizaun ba povu tomak hahú husi labarik to’o katuas fuuk mutin sira atu bele partisipa Konkursu Hakerek ida ho Dalen Nasionál inklui: Poezia, Kantiga no istória iha kada distritu nian.

Hakarak hatene informasaun klaru liután? Kontaktu Edukasaun distritu ida-idak ka Fundasaun Alola hodi hetan formuláriu. Oportunidade ba sidadaun hotu.

Monday, August 9, 2010

Na’i Ulun Rota Na’in (Eapresaun Poétika LXV-[I])

Loro matan nakfera hosi lorosa’e
Nakfera no lakan hosi lorosa’e.
Husi lorosa’e leno tomak Rai Doben
Lori Rai Doben tama ba naroman.
Tama ba naroman, husik ona nakukun
Fanun ona nia oan, hadeer hanoin kaer rasik ba.

Rai husar rai fuan mak rai Dili
Xapeu ho Rota iha rai Dili
Rai Dili hakiak rai oan tomak
Rai Dili mak ukun rai laran tomak.
Rai tomak se tilun ba rai Dili
Lorosa’e loromonu rona ba Dili.
Na’i ulun Rota na’in ukun didi’ak
Ukun didi’ak lori ami ba rohan.

Liu ona hakat ida, to’o ona tubik ida
Bali ami didi’ak, ukun ami didi’ak
Lahon ida la naklosu, kukun ida la naklees
Ran ida la nakfakar, lotun ida la namkari
Tau matan didi’ak tama to’o rohan
Dada ami didi’ak tama naroman.
Tama naroman hodi bali Rai Doben
To’o nia rohan hodi fotin Rai Doben.
~o0o~

Tuesday, August 3, 2010

Mr. Coly hala'o Manifestasaun Pasífika {Komentáriu}

Mr. Coly, malae katuas Australianu ne’e manifesta mesa-mesak iha lurón ninin sira hotu, husi Palásiu Governu oin, Palásiu Prezidensiál oin, Kuartél Jenerál ONU nia oin, no fatin públiku selu-seluk tan. Nia manifesta hatudu mai ita tanba iha ema boot Governu nian balun mak manobra ka manipula nia ho korrupsaun bainhira nia kaben sei sai nu’udar City Café nia na’in. Oras-ne’e City Café nia na’in ba ema seluk fali ona, maibé ninia osan ne’ebé ita-nia boot balun manobra lakon saugati. Ida-ne’e mak naran manifestasaun pasífika ne’ebé lahó hakilar ka runguranga, ne'e bele sai mós ezemplu ida mai ita. Karik maluk sira hakarak halo manifestasaun pasífika bele halo tuir ida-ne'e, ita-nia Konstituisaun fó garante ba sidadaun hotu-hotu atu espresa sira-nia hakarak liuhosi manisfestasaun iha fatin públiku sira._

Friday, July 30, 2010

Telemovel no Facebook (Espresaun Poétika LXIV)

Telemovel no Facebook

Mutin nurak oin kabuar, matan kro'at
Koñese malun liuhosi facebook
Rona malu lian liuhosi telemovel
Ko’alia halimar, tama to’o domin
Tur la metin, hanoin hela de’it.

Ohin loron, modernu liután
Lalika billete, lalika manu-talin
Video Call hosi dook, haree malu oin
SMS husi dook, hasoru lutu hun.

Mutin oan, oin kabuar hamnasa door
Ó-nia hamnasa, ha'u-nia haksolok
Ó-nia liafuan, ha’u kaer metin
Nu’udar bukae ita rua nian.
~o0o~

Monday, July 26, 2010

Laiha Mudansa (Espresaun Poétika LXIII [I])

Mudansa klimátika si’ik la hetan
La oras manas, la oras anin, la oras udan
Situasaun rai laran moris hakmatek
Tensaun polítiku toba hakmatek
Dezastre naturál kalma hakmatek
Dezenvolvimentu hakmatek la book-an
Laiha progresu laiha mudansa
Estrada nia ku’ak mosu kintu-kantu
Hosi Dili laran to’o foho leten
Susar bamai tan estrada ladi’ak
Lahetan asesu, tan lurón la hadi’a.
~o0o~

Friday, July 16, 2010

Funcionário do Estado só estão no Facebook e a jogar no computador {Komentáriu}

Prezidente Komisaun Funsaun Públiku (KFP) Libório Pereira hateten ho lian Portugés katak: “Funcionário do Estado só estão no Facebook e a jogar no computador”, nia bandu funsionáriu Estadu atu labele loke natón Facebook no halimar jogu sira iha komputadór, tanba loro-loron halimar de’it nune’e, no nunka halo tan buat seluk tuir regra no funsaun, hodi hein to’o fulan mak simu de’it povu nia osan. Liafuan hirak ne’e hato’o husi Libório Pereira iha loron Kuarta 14 de Jullu 2010 ba jornál Diáriu.
Ho nune’e ita hatene ona katak funsionáriu estadu sira mak patarata hela de’it hodi ba-mai maibé la halo serbisu tuir sira-nia funsaun.
Maibé ida-ne’e sé loos mak sala…? tansá mak tenke rekruta nadodon tan funsionáriu halo barabarak, tanba funsionáriu barabarak maibé serbisu laiha mós hanesan de’it… di’ak liu halimar game ka loke Facebook hodi fase matan no hein fulan hodi simu osan.

Friday, June 25, 2010

Tetun INL seidauk iha progresu {Komentáriu}

Governu (Ministériu Edukasaun)seidauk dezenvolve Tetun ho didi'ak tuir Padraun INL

Tetun Ofisiál ne’ebé loos liu atu uza hodi hakerek dokumentu importante sira no atu eduka estudante (jerasaun foun) sira hodi hakerek Tetun ho loloos maka Tetun tuir Padraun INL (Institutu Nasionál Linguístika), la’ós Tetun Catarina nian ne’ebé sira dezenvolve iha DIT (Dili Institute of Technology).
Iha fulan rua liubá, karik ha’u la sala, iha sujestaun husi ema balun atu uza Tetun ho didi’ak tuir INL maibé Ministru Edukasaun João Câncio hatán katak “INL la’ós polísia para hodi manda ema atu hakerek, husik ba ema bele hakerek Tetun ho livre tuir sira-nia kostume”. Ha’u hanoin ME João Câncio mós ko’alia la sukat no la hanoin uluk karik, tanba iha nasaun ida, tenke iha mós Instituisaun ida hodi deside oinsá atu hakerek ita-nia Lian Ofisiál ho didi’ak. Nu’udar ezemplu iha Institutu Boot ida naran BALAI PUSTAKA Jakarta ne’e harii iha tinan hirak liubá hodi dezenvolve no klasifika Bahasa Indonesia iha biban ne’ebá, katak Bahasa Indonesia liu ona etapa tolu maka hanesan tuir mai: Ejaan Lama fahe ba rua: Ejaan Van Koven maizumenus remata iha inísiu tinan 1900, hodi kontinua fali ho Ejaan Suwandi ne’ebé remata entre tinan 1960-1970, no ikus liu maka Ejaan Baru/ Ejaan Yang Disempurnakan (EYD). Nu’udar ezemplu maka Ejaan Lama OE troka ba U (Soeharto = Suharto, doeloe = dulu, loepa = lupa), DJ troka ba J (Djakarta = Jakarta, djadi = jadi, djudjur = jujur), TJ troka C (Tjatat = catat, mentjari = mencari), Jang = Yang, Menjetudjui = Menyetujui, nst.
Tanba ne’e maka karik ita lakohi tuir padraun husi INL ne’ebé uluk kedas inklui iha Konstituisaun RDTL, signifika mós katak ita lakohi dezenvolve Tetun, ita hakarak lia Tetun atu sai sabraut no runguranga hela iha país ida-ne’e, no sidadaun iha rai ida-ne’e hori otas ba otas sei la dezenvolve liuliu iha ninia lian rasik. Tanba Governu rasik mós laiha boa vontade atu dezenvolve Tetun tuir Padraun INL, ha’u fó ezemplu Karreta la’ós Kareta, Karreta Estadu maka loos, la’ós Kareta Estadu.

Thursday, June 17, 2010

Sunu Rai (Espresaun Poétika LXII [I])




Sunu Rai

Sunu rai naba-naban iha fatin sira
Harahun ambiente, ameasa aihoris.
Tesi ai, sunu rai iha foho lolon
Loke dalan hodi simu dezastre naturál.
Tesi ai, sunu rai iha fatin-fatin
Harahun ambiente halakon domin.
~::~

Thursday, June 10, 2010

Ola malu to mate {Istória Komik I}

Ola Malu To Mate

Mai husi Baukau mai fila liman ho sasán karón-karón tun husi Bis tama merkadu, tia Nika la kole matan mós ladukur, nia hahú hasai ninia sasán husi karón nahe iha lona oan ida iha meza leten. Iha bua-maran, malus, repollu, fehuk-ropa no liis-mutin.
Nia hateke ba sorin iha tiu ida ema Bunak (ema bolu de’it tiu Bunak), nia mós fa’an hela modo metan no tomate.

Hanesan babain, bainhira ema ida fa’an sasán ruma nia sei hakilar temi sasán nia naran, karik sira fa’an koto-nurak sira sei hakilar ”koto-nurak, koto-nurak” no seluk tan.

Tia Nika hakilar hola malus temi de’it ”hola malu” Tiu Bunak hakilar ninian ”tomate”, ho nune’e sira-na’in rua hakilar hodi simu malun hanesan ne’e: Ola malu! Tomate!, Ola malu! Tomate!, Ola malu! Tomate!, Ola malu! Tomate!, to’o ema barak rona mai sai fali liafuan ”Hola malu to’o mate”, to’o sira-na’in rua nia malus ho tomate folin hotu tiha, sira na’in rua mós hahú nonok. Tiu Bunak hamrik hodi dada tiha sigaru lolon ida, no la’o pasiar oitoan iha merkadu laran, nia hateke ba maluk makasae ida fa’an hela manu aman di’ak ida, tiu Bunak koko hakbesik ba hodi husu: Manu ne’e folin hira? Tiu makasae: lapan! Tiu Bunak: lapan dolar? Tiu makasae: lapan! Tiu Bunak: lapan ribu? Tiu makasae ho hirus hatán: Ina gidá'e, au dean au nia manu ne au lapan!!! _ Ana lolo, ana gi asa to bura ere laka to bei seti. Fanu lai’ini di ta’ani, bego mau duro...? (Inan nia ulun, ha’u dehan ha’u nia manu ne’e ha’u la fa’an_ ema dehan ema nia manu la fa’an ne lalika husu natoon, rai-na'in basa ó karik...?).

Tuesday, June 8, 2010

Abii Ria (Espresaun Poétika LXI)

Tun husi Laulara mai Merkadu
Tun mai angguna fila angguna
Lori ho modo-tahan no aifuan
Haknauk fila-liman iha Merkadu

Sasán folin hotu fila Laulara
Hola netik O.B tahan ida-rua
Hola mós ikan maran, masin no sabaun
Abii Ria fila uma aban mai fali.

Foufoun Abii Ria la’o mesa-mesak 
Haknauk hamutuk besik maun Meu
Matan ikun baku malu fuan hatán
Maun Meu fó sinál Abii la ses.

Koñese malu iha merkadu
Domin hahú iha oras fila-liman
Liuhosi fila-liman forma uma-kain
Abii Ria maun Meu domin la kotu.
~::~

Monday, May 31, 2010

Raihenek Mutin {Ekspresaun Poétika LX}



Foto (Abrao, Eben Higino)


Raihenek Mutin

Molok loro-matan mout iha lokraik
Labarik halimar tuir rítmu rai nian
Laloran tasi baku sa'e ho hakmatek
Anin tasi bá foho ho amizade.

Ema barak sei tur ai-mahon okos
Kulit metan, kulit mutin, kulit makerek
Bikini kalsa badak simu anin tasi
Peskadór tun tasi, buka modo kalan.
~o0o~

Fulan Naroman {Ekspresaun Poétika LIX}


Fulan Naroman

Naroman leno mai leno rai Timor
Leno ha’u-nia fuan, matan no tilun
Haburas ha'u-nia domin loke ha’u dalan

Naroman leno mai leno rai laran
Leno husi Knua matan to’o mai Vila
Leno ho naroman no tatoli

Tatoli tun mai kasu lia domin
Domin bé kasu mai atu habelar
Habelar ba ó no ba Pátria.
~o0o~