Ha'u Lakohi Nonook (Espresaun Poétika LXVII)

Nonook bele dehan ha’u matan-delek
Nonook bele dehan ha’u tilun-diuk
Nonook bele dehan ha’u beik-teen
Di’ak liu hakilar haklalak ba ema rona
Espresa vizaun fakar sentimentu
Ó laiha beran ba knaar ida-ne’e.
Ó ulun-moruk ó laiha domin.

~o0o~

Ain-fatin Klandestina

Foto iha leten husi karuk maka: LU-OLO (atuál prezidente Fretilin), Ha’u ho naran kódigu KABORAN, Maijór Jenerál TAUR MATAN RUAK (Komandante FFDTL), Majór ULAR ( Matebian), SOPHIA (jornalista), Kolonél SABIKA, no Kolonél FALUR RATE LAEK (foto husi Philip)

Istória Badak ‘Ain fatin klandestina’

Maluk doben vizitante sira, kleur ona mak ha’u la mosu iha sikun ida-ne’e, kleur ona mak ha’u la hananu no la lee dadolin murak iha fatin ne’e, tanba nu’udar kriatura Na’i nian, ne’ebé nakonu ho ritmu moris nian, ne’ebé nakonu ho dezafiu oioin, biban mai ha’u natoon de’it ba knaar seluk. Mai ha’u, la’ós ha’u lori fali facebook hodi haliu sikun ida-ne’e, la’ós ha’u lori fali knaar seluk hodi haliu nia, maibé buat hotu la’o ho ninia lala’ok no nia ezijénsia.

Ohin ha’u hedi fali imajen foun ida, imajen ne’ebé hasai hori tinan 13 liubá durante tempu rezisténsia, iha biban ne’ebé ha’u partisipa mós iha atividade klandestina. Iha loron 4 fulan Juñu tinan 1998 ha’u konsege lori jornalista Australianu na’in-rua husi Bangkok enviadu Gil Joliffe nian, sira na’in-rua maka: Philip ho Sophia. Ha’u lori sira-na’in rua ho karreta kijang 7k azúl ida belun Riki Amaral nian, sofér maka maun António Luis Bidau, ami sai husi Vila Harmony hamutuk ho belun Nuno Moniz, nia tuur iha oin, ha’u ho Philip no Sophia tuur iha klaran, no belun Mau-Asu tuur iha kotuk. Ami sai husi Dili maizumenus tuku 2 loro-manas liu uitoan , no ami to’o iha Fatulurik-Laclubar (aldeia Debu-Rejiaun 3 Kruzeiru) kuaze iha tuku 6 loraik. To’o iha ne’ebá ami hasoru uluk malu ho Komandante Sabika ho ninia elementu sira mak hanesan Ran-nakali, Mesak, nst. Belun Sofér António Luis ho Nuno Moniz no Mau-Asu sira fila-hikas mai Dili depoizde tuur lai uitoan hodi hemu hamutuk kafé lokraik nian.

Ha’u ho jornalista na’in-rua hamutuk ho komandante Sabika no nia elementu sira kontinua viajen ba sa’e foho iha tuku 8 kalan ba liuhosi área Mauraten-Laclubar to’o tuku 10 kalan, ami deskansa lai to’o dadeersan mak ami sai fali, no ami to’o iha akampamentu Debu iha tuku 4 lokraik, iha-ne’ebá ami hasoru malu ho Xefe Estadu Maiór das Falintil “Taur Matan Ruak”. Sira simu ami ho haksolok tebe-tebes, liutiha loron hira hanesan-ne’e ami muda fali ba akampamentu Teka, pois liu loron hira ami muda fali ba akampamentu Foho Morteiru, tuir fali ami muda fali tuun mota nafatin ba diresaun Dilór no ami sa’e hosi Foho Aitana tutun, iha markasaun altu foho Aitana ami konsege ko’alia rádiu ho Tropa Indonézia sira iha Baukau, komandante Manu-aman mak ko’alia ho sira, tuir fali ami kontinua tuun nafatin Aitana lolon ba akampamentu Derok-loken hodi akampa kalan ida de’it, ami tuun nafatin ba akampamentu Buana leten no tun fali ba Buana kraik.

Iha akampamentu ne’e ami hotu halibur hodi deskansa no ami na’in tolu Philip no Sophia prepara-an atu fila-hikas mai Dili iha loron 7 fulan Jullu tinan 1998 tun tama Kairui mai Laleia, no ami konsege tama fali Dili ho Mikrolet GRAMANIA iha loron 8/7/98 dadeer. Foto iha leten ami hasai hamutuk iha foho morteiru, bainhira ami to’o iha Buana ha’u fó foto ne’e ba Xefe Estadu Maiór Taur Matan Ruak hakerek hela poezia ida iha kotuk: ”Se a minha arma mata, a tua mais ainda, cada amigo que conquistas menus um inimigo para mim”. Ami sees husi Buana, Kompañia FALINTIL nian ne’ebé komandu direta husi Xefe Estadu Maiór sira akampa nafatin hodi prepara-an ba loron 20 fulan Agostu hodi selebra loron FALINTIL._

Povu Ki'ik Halerik Lian La Kotu (Espresaun Poétika LXVI)

Udan tau lokraik rai-lakan fera

Bee sa’e sobu uma iha fatin barak

Susar hada tan husi sidade to’o aldeia

Ne’e mak ha’u rain Timor-Leste doben

Udan tau lokraik, rai-lakan fera

Estrada balun kotu, ponte balun tohar

Hatodan povu ki'ik buka sira moris

Lahetan asesu ba bee-moos

Udan tau lokraik hatodan ema

Dezenvolvimentu hakdasak la'o labele

Governu nonook haloot metin metin

Povu ki’ik halerik lian la kotu.

~o0o~

KAK, ó-nia pasu iha-ne’ebé ona?

Ema boot ba Bali hanesan ba Merkadu, Ema ki'ik ba Merkadu susar tebes tan osan laek. Ema boot sosa karreta hanesan sosa modo, Ema ki'ik sosa modo susar tebes tan osan laek.

Preokupasaun husi povu ki’ik foin daudaun ne’e kona-ba papél no funsaun KAK ne’ebé harii kleur ona mas ita seidauk hetan rezultadu ida-ne’ebé sufisiente. Fofoun bainhira komisaun ne’e hamriik, komisáriu KAK Adéritu lehi-an katak sei iha rezultadu durante loron 100 maibé realidade hatudu oin seluk liu. Ida-ne’e tanba membru Governu barak mak inklui iha laran husi kedas leten mai kraik, sira taka-an atu hodi kontinua na’ok nafatin, tanba ne’e susar atu hapara korrupsaun iha país ida-ne’e. Korrupsaun buras ba nafatin oinsá dezenvolvimentu ba povu ki’ik bele hala’o. Ema boot, boot ba nafatin, ema ki’ik, ki’ik ba beibeik.

Iha reflesaun ida iha rádiu RTK ne’ebé ha’u akompaña hori Domingu kalan (10/04/2011), hateten katak: “Boot sira ba Bali fasil liu hanesan ba merkadu Komoro no Halilaran”, maibé “Ema ki’ik ba de’it merkadu Komoro no Halilaran susar tebe-tebes tanba osan laiha hodi sa’e transporte”. Ida fali dehan: “Boot sira sosa Karreta hanesan fali sosa Modo”, maibé “Ema ki’ik sosa modo susar tebe-tebes tanba osan laiha”. Tuir fali dehan tanba “Boot sira-ne’e barak-liu mak husi povu simples no kiak”, nune’e maka sira aproveita kedas oportunidade hodi halo korrupsaun hodi habokur sira-an bainhira sira sei tuur iha fatin di’ak.

Tsunami Japaun (Espresaun Poétika LXV [III])

Laloran Tsunami

Tasi okos nakfera doko Japaun
Laloran tsunami baku Japaun
Hakur tama tasi-ibun sobu sidade
Harahun sasán oho ema lubun

Dezastre tsunami susar mai ita
Rejiaun Aziátiku hetan ameasa
Tur matan moris tuur neon na'in
Laloran tsunami la alerta antes.
~o0o~

(Tsunami ho eskala richter 8.9 akontese iha loron 11 fulan Marsu tinan 2011 iha Sendai

ho ninia ráius afeta to'o kapitál Tokyo-Japaun)

Nu’udar Fatuk-Kadi Hanesan Tsunami (Espresaun Poétika LXIV)

Ha’u nu’udar poezia

Nu’udar dadolin

Hanesan knananuk
Hanesan loromatan
Nu’udar anin maus
Tahan matak no malirin.

Ha’u nu’udar opiniaun
Hanesan lian tatoli
Nu’udar mahusuk
Hanesan lia-maus
Nu'udar belun di’ak

Nu’udar fatuk-kadi - kadi ó neon
Hanesan tsunami - halo ó hakfodak!
~o0o~

Korrupsaun Buras Liután (Espresaun Poétika LXIII [II])

Korrupsaun Buras Liután

Ko’alia daudaun halo daudaun
Hetok ema hasee halo liután
Korrupsaun buras-liu iha sira ukun
Na’oksaun belit-liu iha sira isin
Sira na'ok hotu tiha - dun ema seluk
Liman kakor daudaun - nega daudaun.
~o0o~

Kokoreek Sadik Malu (Espresaun Poétika LXII [II])

Manu Sikus aman rua kokoreek sadik malu
Ida sikat Tafui ida Kakatua
Tara kona Kakatua iha kotuk-laran
Tafui simu tara iha rentós
Tara borus rentós latan la hadeer
Kotuk laran naklees kokoreek nafatin
~o0o~

Sigarru Bele Oho Ema (Espresaun Poétika LXI)

Sigarru Bele Oho Ema
 
Ó fuma hotu tiha soe nia rohan

Soe rohan ba rai fuma foun fali.

Ó dada nia suar dada ho fo’er
Ó dada nia fo’er dada ho moras.

Ó sunu sigarru sunu ó-nia osan
Ó sunu sigarru sunu ó-nia moris.

~::~

Is Roman Foun (Espresaun Poétika LX)

Tinan foun lori ona is foun mai

Tinan foun leno duni roman foun mai
Is foun mai ha’u da’et ba imi
Roman foun mai ita metin mai ha’u.

Ha’u hu lia midar hu ho laran
Liuhosi kompadre ho belun sira
Ha’u kasu lia midar kasu ho laran
Kasu ho laran tan domin ha’u nian.
~o0o~

Tatoli Natál (Espresaun Poétika LIX)

Ksolok Natál 2010

Natál besik ona tama odamatan
Tinan-foun hein tan semana ida
La’o karik ba foho la’o ho kuidadu
Kaer metin karreta tur ho kuidadu

Estrada namdoras sa’e to’o foho
Namdoras ku’ak barak tama to’o knua
Hemu karik tua ruma temi ami naran
Parente rai-dook la haluha ida.

Boas festas Natál ba imi hotu
Tinan-foun liutiha sei hamutuk fali
Fila fali mai Dili la’o ho kuidadu
Kuidadu ho neineik tama ho haksolok.
~o0o~

Ksolok Natál no Tinan-foun 2011

Ba Belun doben sira

-

Natál hein tan loron oan hira, oras-ne’e bairu sira iha Dili laran nakonu ho prezépiu oioin de’it. Natál fó hanoin ita atu moris ho simples no hakmatek, hatún liafuan domin foun mai ita husi uma-laran ba komunidade no parente rai dook sira. Natál mós fó anin malirin ba ita ida-idak nu’udar Kristu nia belun husi sidade boot to’o knua ki’ikoan izoladu sira.
Buat ida-ne’ebé ha’u haree hetan no ladún monu ba ha’u nia laran mak grupu prezépiu balun mak ladún integra no inteira didi’ak signifikadu husi loron Natál ida ba sira. Einvezde sira toka knananuk Natál nian atu hodi bele sente no hanoin lala’ok moris Kristu nian iha ita-nia komunidade, sira toka fali knananuk tebe-tebe, disku to’o kizomba, hodi halo lakon tiha signifikadu Natál nian mai ita. Ha’u hanoin-hikas bainhira ha’u sei ki’ikoan, ne’ebé ha’u haree prezépiu ho lampu lakan hamutuk ho knananuk Natál nian, ha’u hakfodak, surpreza, no ha’u sente hanesan Natál ne’e sagradu tebe-tebes mai ha’u. Iha rai seluk hanesan ha’u haree iha Indonézia, komunidade Kristaun-Katólika sira mós festeja ho knananuk Natál nian durante molok no depoizde Natál, iha tinan ida-nia laran sira aproveita netik semana rua hodi rona knananuk Natál nian. Ha’u ladún hatene situasaun iha foho, maibé konforme ha’u haree ida Dili laran joven sira prefere liu rona knananuk seluk durante períodu Natál no Tinan-foun duké kananuk Natál rasik.

Tuirmai, aninmaus hakarak espresa "Ksolok Natál 2010 no tinan foun 2011" nian ba belun di'ak lee-na'in sira. Aninmaus Natál sei lori domin no nabilan Belein nian ba ita hotu, no pesoalmente, aquarius-23 hakarak hatete katak aquarius-23 hadomi tebe-tebes tinan 2010, maibé atu hakarak ka lakohi semana rua tan ita tenke fahe malu ho nia hodi bele hakat nafatin ba oin, ksolok Natál ba belun sira hotu.

Udan Finadu (Espresaun Poétika LVIII [II])

Udan ida tau mai rohan lakotu

Halo ita dok malun dok liután

Matebian mundu seluk sei tulun ita

Kari karik ai-funan temi ami naran

Ami iha rai-dook la haluha ida

Finadu liu tiha ha'u sei to'o

Dia dois iha knua tama to'o Kapital

Ha'u reza harohan iha krus boot.
~o0o~

Domin ba Pátria (Espresaun Poétika LVII)

Ha’u ema Timór moris iha ne’e
Moris iha knua ida, knua antigu
Ha’u moris tuir lisan tuir kultura
Ko’alia ha’u-nia Dalen tuir inan nian.

Ha’u ema Timoroan, moris iha ne’e
Ha’u moris hosi povu, boot ho povu
Sei ki’ik sei mamar iha loron ohin
Loron aban bainrua foti ha’u rain.

Ha’u-nia inan ho aman tulun netik ha’u
Na’i ulun komunidade tau netik matan
Ha’u hamulak harohan ba ita hotu
Maromak leten as sei tulun duni.

Tulun netik ita hotu halo sai di’ak
Sai di’ak ba povu di’ak ba Pátria
Di’ak ba povu halo buras ba oin
Domin ba Pátria domin rohan la kotu.

~o0o~

Poezia ne'e ha'u hatama ba konkursu Dalen Nasional iha

"Ha'u nia Lian Ha'u nia Rai"

Orsamentu $800,000 ba korrida bisikleta (Komentáriu)

Orsamentu $800,000 ba korrida bisikleta / Tour Timor

ne’e la’ós ki’ik.

Governu fó oportunidade liu hodi hasai osan ho montante boot ba atividade desportivu duké hasai ba dezenvolvimentu infra-estrutura iha rai laran. Osan ho montante Rihun atus-8 ne’e hasai husi governu ba Sekretáriu Estadu Juventude Desportu (SEJD) Miguel Manutelu atu hodi apoiu ba korrida bisikleta ne’ebé foin hala’o daudaun hori sehik dadeer hahú husi Palásiu Prezidensiál nia oin ho diresaun ba distritu sira iha loromonu nian. Orsamentu ida-ne’e boot tebe-tebes, no ha’u la fiar katak $800,000 ne’e sei ezekuta hotu. Karik dehan ezekuta hotu ne’e bosokten!!!

Carrascalão rezigna ona (Komentariu)

Carrascalão rezigna ona,

PSD sei tetu nia vida ho AMP

Vice PM ba asuntu Jestaun Administrasaun Estadu, Mário Viegas Carrascalão hato’o ninia karta rezignasaun ba PM X.Gusmão iha loron 6 foin lalais ne’e.

Iha karta rezignasaun ne’e Carrascalão dehan katak nia la satisfás ho liafuan "beikten no bosokten" ne’ebé PM X Gusmão hasai iha públiku durante konsulta Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu Nasionál (PEDN) foin lalais ne’e.

Sekretáriu Jerál FRETILIN Marí Alkatiri konsidera rezignasaun Vise Ministru ba Asuntu Administrasaun ne’e pozitivu tebes atu salva dignidade tanba la abitua ho vida korruptu. Alkatiri rekoñese rezignasaun Carrascalão nian ne’e la’ós novidade foun tanba nia hatene antes ona katak sei iha problema bainhira Carrascalão tama iha AMP._ (Kopia tomak husi STL :9/9/2010)

Ho rezigna an ne'e ita bele haree katak Carrascalão hatudu duni ninia espíritu gentleman ne'ebé anti-korrupsaun tanba nia sente duni nia an katak nia konsege moris hamutuk tiha ona ho korruptór sira, no nia mesak sei labele hamoos korrupsaun.

Domin ba Povu domin ba Pátria (Komentáriu)

Loron 30 Agostu besik fali ona, loron istóriku ne’ebé Timoroan tomak hala’o festa Referendu hodi husik Integrasaun ho Indonézia tama ba UKUN RASIK AN. Durante tinan 24 nia laran Timoroan barak mak mate. Mate iha ai-laran hamutuk ho FALINTIL, tanba tropa Indonéziu tiru mate, mate tanba hamlaha no moras. Iha vila laran mós mate tanba Timoroan ne’ebé sai Mauhú sira hamutuk ho Bapak KOPASUS, SGI, Grupu Intelijén Indonéziu nian seluk tan hodi hafuhu no kaer rasik Timoroan seluk ne’ebé halo Klandestina hodi fó apoiu ba Independénsia. Bapak TNI sira kaer ita-nia maluk Timoroan sira lori ba kastigu, tortura, no oho. Balun oras ne’e seidauk hatene sira-nia rate, nu’udar ezemplu ida maka área Tibar nian ida-ne’ebé deskonfia nu’udar fatin TNI sira oho joven sira iha 12 Novembru 1991 nian. Fatin ne’ebá deskonfia de’it maibé seidauk hetan mate ruin ruma.

_

Governu halo esforsu ona atu hanoin Veteranu, Antigu Kombatente, Klandestina, Vítima/ Sobre vivente no Oan Kiak ho Faluk sira hotu nia kolen maibé to’o oras-ne’e seidauk realiza nafatin.
_
Iha funu nia laran ema barak partisipa tanba hakarak UKUN RASIK AN, sira la luta hodi fó an ba mate ho intensaun atu selu sira-nia kolen iha loron ikus bainhira Ukun Rasik An. Maibé nu entantu governu promete liu ona liuhosi foti dadus no entrega medalla, Governu tenke hatudu duni buat di’ak ida ba sira. Hodi nune’e povu luta na’in sira bele sente duni domin Governu nian, domin ba povu domin ba Pátria. _

FALINTIL (Espresaun Poétika LVI)

FALINTIL
FALINTIL liman kro’at povu maubere
Tahan funu liberta povu maubere
FALINTIL kaer funu tama to’o rohan
Liu susar no terus molok ukun an

FALINTIL nu’udar abut funu nian
Hamutuk ho povu mate ho povu
FALINTIL nia moris nu’udar ikan
Hamutuk ho povu nu’u bee lihun

Tarutu husi leten tiru husi tasi
Nadodon husi rai hu’an lisuk nia
FALINTIL ho kalma luta nafatin
La ta’uk la rende to’o nia rohan.

~o0o~

FALINTIL (Forças Armadas da Libertação Nacional de Timor-Leste) halo aniversáriu ba dala 35, ne'ebé harii iha 20/08/1975 no disolve an iha 01/02/2001 hodi nakfilak hikas ba F-FDTL. Mate ruin Gerilheiru sira ba ke'e hikas husi ai-laran mai hakoi hamutuk iha Semetériu Eroi nian iha Metinaru iha foto ne'ebe hasai husi:Maritine Perret-UNMIT. Foto ida fali kona-ba Serimónia Isar Bandeira, ne'ebé hasai husi Bernardino Soares-UNMIT.

Nahe Biti Simu Bainaka (Ekspresaun Poétika LXV [II])

Nahe Biti Simu Bai naka

Nahe biti boot simu bainaka
Nahe tan biti renda tau mamafatin
Bua malus, tabaku ho batar kulit
Hatuur hatidin ba bainaka

Bainaka - uma na’in sei simu malu
Hola lia bá mai hodi hahe’ek
Simu malu hasoru ho kantiga
Hasetan fó lisensa na'i kaer mama.
~o0o~

Konkursu Hakerek ho Dalen Nasionál (Komentáriu no Tatoli)

Dalen Oioin Povu Ida De'it

-
Lei inan mak lei ne’ebé hakerek husi Membru Asembleia Konstituinte sira hodi hanaran Konstituisaun RDTL atu hodi regula ita-nia moris nu’udar sidadaun iha país Timor-Leste laran. Lia ne’ebé ita bele utiliza nu’udar lia ofisiál maka: Portugés no Tetun, nu entantu Konstituisaun mós respeita Dalen Nasionál sira nu’udar Lia Inan (Língua Materna), maka lia ne’ebé bainhira ita moris mai, ita-nia inan hanorin ita hodi ko’alia molok ita hatene lia seluk hanesan Tetun nu’udar lia ofisiál ida.

Ministériu Edukasaun liuhosi Embaixadóra Boa Vontade, Dona Kirsty Gusmão, Fundasaun Alola no INL (Institutu Nasionál Linguístika) estabelese konferénsia ida hodi tau hamutuk Dalen Nasionál hotu-hotu ho tema “Dalen Oioin Povu Ida De’it ” ka “Ha’u-nia lia ha’u-nia rain” iha Ministériu Estranjeiru iha loron 5-6 Agostu 2010 hodi envolve reprezentante sira husi Dalen oioin husi distritu tomak iha Timor laran.

Konferénsia deside atu hakerek Dalen oioin ho Ortografia Padronizada husi INL. Tuir fali nu’udar etapa tuirmai, Prezidente da Repúblika liuhosi ninia diskursu badak iha loron daruak ba partisipante sira, fó mós anúnsiu liuhosi Televizaun ba povu tomak hahú husi labarik to’o katuas fuuk mutin sira atu bele partisipa Konkursu Hakerek ida ho Dalen Nasionál inklui: Poezia, Kantiga no istória iha kada distritu nian.

Hakarak hatene informasaun klaru liután? Kontaktu Edukasaun distritu ida-idak ka Fundasaun Alola hodi hetan formuláriu. Oportunidade ba sidadaun hotu.