Friday, April 17, 2009

Problema Bee-mós no Eletrisidade

Lahetan asesu
-
Situasaun Dili oras ne’e la’o di’ak ona maibé dalaruma governu haluha tiha ona nesesidade vitál rua ne’ebé oras ne’e populasaun sempre infrenta no kestióna . Problema rua ne’e maka:
1). Bee-mós
2). Eletrisidade
-
1). Bee-mós
Bee-mós ka Bee-hemu diresaun Surikmas-Ailók-laran-Matadouru populasaun kuaze sobu remáta tanba bee sa’e labele ba konsimidór sira nia uman. Ida ne’e tanba akontese kanalizasaun ilegál barak iha tempu krize. Ha’u hanoin membru governu sira loroloron liu-ba mai hela ho karreta no motorizada iha área sira ne’ebé polulasaun liliu Señora das águas sira ne’ebé ramerame ba forma kuru bee, maibé ladún fo importánsia ba problema ne’e. Oras ne’e populasaun iha área mensionádu susar tebes ba asesu Bee-mós.
-
2). Eletrisidade
Prepagu ne’ebé monta ba konsimidór sira seidauk kompletu 100% no parádu hela. Konsumidór sira hosi Taibesse, Kuluhún, Bidau no Bekora sei livre hela hosi prepagu. Karik governu hakarak atu fornese gratuíta eletrisidade ba populasaun, haree dezliga hotu tiha prepagu hotuhotu atu nune’e labele kria fali laran moras entre populasaun prepagu ho populasaun non prepagu sira.
-
Kestáun/pergunta
a). Atu monta fali prepagu foun mós demora tebetebes nune'e?
b). Atu hadi’ak de’it kanalizasaun bee-mós nian mós kleur tebes nune’e?

Thursday, April 16, 2009

Matabeen Lunturu (Espresaun Poétika XXXIII)


Matabeen Lunturu

Keta tanis resik keta lunturu
Ha’u domin ba ó seidauk mihis
Keta laran susar no tanis natoon
Doben ha’u iha ne’e sei temi ó
Hamaran matabeen tuba ó is
Dada is nakonu temi ha’u naran.
~o0o~

Monday, April 13, 2009

Nakukun ba Naroman


Iha uluk oin ida ikus oin ida
La lori lia uluk badan lia ikus
Domin ida ita kuda buras daudaun
Ema seluk latama sobu domin ne’e
Fini kmanek ohin nian ba loron seluk
Ohin nian sei okir matak no mamar
Naroman leno mai fera nakukun
Sees hosi nakukun tama naroman
Odamatan domin nian loke mai ita
Portaun naroman loke ho domin

Thursday, April 9, 2009

Ami Hili Hakmatek (Espresaun Poétika XXXII)

Lalika losu-matan hodi dokorai
.
Lalika hakilar hatekir ami
*
Ami tane no saran fiar ba ita
.
Tau matan koidadu satan oan ami
*

Wednesday, April 8, 2009

Ó-nian ha'u-nian ita hotu nian (Espresaun Poétika XXXI)

-Rai Murak Rai Lulik-
.
Rai murak rai lulik ita hotu nian
Dalan murak dalan lulik ita hotu nian
.
Hosi ó mai ha’u laleet ona
Ita mesak maun-alin feton no naan
.
Susar ruma kona ó tadu netik mai
Kasu to’ok ó susar mai ita rona.

Tuesday, April 7, 2009

Mate-ruin Doze Novembru hetan balu iha Semitériu Hera

Ekipa Forénsiku Austrália no Argentina iha Semana kotuk konsege hala’o Ezumasaun ba Restus Mortais Doze Novembru nian iha Semitériu Hera. Mate-ruin hirak ne’e hamutuk 16 de’it, kontráriu ho Laporan Resmi / relatóriu Indonézia nian iha momentu ne’ebá dehan katak: Memang benar hanya 19 orang yang terbunuh di peristiwa Santa Cruz, dimana ke 19 korban telah dikuburkan di pekuburan masal Hera, demikian laporan resmi yang disampaikan oleh KOMNAS HAM berdasarkan hasil investigasi. Ne'e bosok, tanba sira hakoi deit oitoan iha Hera no barak liu sira ba hakoi iha fatin seluk ne'ebé segredu tebetebes.
Rai-ku’ak balu ke’e tan duni maibé mamuk, lahetan mate-ruin.
.
Iha parte seluk, família Vítima balu sente laran moras tanba durante prosesu Ke’e mate-ruin (Ezumasaun), laiha prezensa hosi membru governu sira.
Tuir informasaun, depoizde Semitériu Hera sei ba buka tan iha Suku Tibar ne’ebé deskonfiadu hanesan fatin ne’ebé TNI sira hakoi mate barak liu iha fatin ne’ebá.

Monday, April 6, 2009

Trajédia Liquiça (Espresaun Poétika XXX)

Liquiça 6 Abril '99
Ohin ó nia tinan 10 ona
.
Biban ida ne’bá imi halerik
Oras ida ne’bá imi sai vítima
Halerik imi nian tan rai doben
Terus ida imi nia tan ukun-an
Halerik hotu ona se bali se
Ukun-an hotu ona se lerek se

Problema Foos MTCI nian

. Foos MTCI tonelada 40 lakon iha Armajén sé maka responsabiliza?
-
.Governu sei hala'o investigasaun duni ka lae? husik de'it ona?
-
.Primeiru Ministru haruka taka tiha lai Armajén maibé lahatene tansá maka sira loke fali iha Sesta (3/4/'09) liu-ba ? Sira lata'uk ka la respeitu ba desizaun PM nian?
-
.Oras ne’e Ministériu kompetente iha planu atu tau ai-moruk ida hanesan Formálin ba Foos MTCI hodi prolonga foos nia prazu. Ai-moruk ne'e sei fo Benefisiáriu di’ak ba konsumnidór sira ka lae?

Espírito Dezenvolvimentu ida ne’ebe Pozitivu no Klaru

Dezenvolvimentu bele la’o maibé sei hasoru hela Obstákulu boot ida iha leten tun mai kraik tanba bainhira ita haree hosi parte Saláriu Ministru sira nian ne’ebé aas no Saláriu Deputadu AMP ne’ebé mós aas tebetebes, Sasán iha Loja no Merkadu folin sa’e ba bebeik, Funsionáriu ki’ik sira de'it sosa sasán labele ona… satán povu simples sira? Tuir ha’u nia haree Dezenvolvimentu sei lala’o di’ak tuir ita nia hakarak tanba Balansu iha leten laiha no Governu laiha espírito dezenvolvimentu ida ne’ebe pozitivu no klaru.

Thursday, April 2, 2009

Adeus Konflitu, Benvindu Dezenvolvimentu

Agora iha liafuan foun ida dehan “Adeus Konflitu, Benvindu Dezenvolvimentu”. Ita hotu espera katak liafuan ne’e bele hamosu duni rezultadu foun iha rai laran. Uluk, tinan 2005 CAVR lansa nia Relatóriu Finál ho títulu “Hapara Violénsia”, maibé liu deit tinan ida iha tinan 2006 ita nia Lideransa sira “hakat liu tiha/ viola tiha” liafuan “Hapara Violénsia” hodi nakfilak fali ba “Hatutan Violensia” to’o iha loron 11 Fevreiru 2008 violénsia nia been atu midar ka moruk ita bele sente hotu ona hahú hosi povu ki’ik to’o ulun boot nasaun nian, ho lian Indonézia karik dehan “manis pahitnya dirasakan bersama semua kalangan, dari wong cilik hingga kepala negara”. Iha momentu nebá tekitekir ha’u na’in husu ba ha’u nia-an “ida ne’e maka naran Tsunami karik?”, tanba tarutu nakfera iha Aréia Branca ba para to’o Balibar. Entaun, ohin ho lia fuan Benvindu Dezenvolvimentu, ita espera katak Dezenvolvimentu bele habelar haluan tebes iha rai laran atu nune'e povu tomak bele koko ninia midar hahú hosi sidade ba to’o área rurál sira.

Monday, March 30, 2009

Naroman Seidauk Lakan Loos (Espresaun Poétika XXIX)

Ema boot, boot ba bebeik
Ema kiak, kiak ba bebeik
Ema bokur, bokur ba bebeik
Ema kra'es, kra'es ba bebeik

Liafuan 'HADOMI POVU' lia naran ida
Nu’u knananuk hodi hametin povu neon
Nu’u bringkus hodi hafutar povu tilun
Bainhira sai boot, sira di’ak ba bebeik
Povu ki’ik nu'u ki'ik terus ba nafatin

Ko’alia hadomi povu, liafuan loos
Promete tulun povu liafuan loos
Hadomi mak hadomi
Tulun mak tulun
Hein maka hein
Realidade la mosu
Padese ba nafatin
Naroman nunka tun.
--- o0o ---

[edit fali iha 27/12/25]

Friday, March 27, 2009

Pajero Metan PN nian la uza Xapa

Hori Tersa-feira lokraik (24 Marsu ’09) ha’u fila hosi Manatuto mai to’o iha Fatumeta-Behau nian, ha’u haree Pajero Metan Deputadu nian ida tuir no ultra passa ha’u maibé ha’u labele identifika tanba laiha Xapa Matríkula/ númiru Plat nian Pajero na’in hasai tiha. Ha’u lahatene tansá maka Xapa Pajero nian tenki hasai tiha, polísia sira laharee hetan? Ida fali, tansá maka Deputadu ida ne’e ta’uk atu hatudu nia identidade, nia moe ba povu ? nia ta’uk povu? Nia sente pekádu? Tansá? Dalaruma nia sente moe no ta'uk tanba nia uza fali kareta deputadu hodi ba pasiar.... nune’é ka???

Karik Komisaun Omenajen laiha Kbiit

To’o ona tempu atu deskonfia Komisaun Omenajen
To’o ona tempu atu lalika hametin demais neon
To’o ona tempu Komisaun atu presta responsabilidade
To’o ona tempu atu investiga atu inkéritu nia
.
Tansá medalla bele semo ba EG nia liman...?
Oinsá Governu no Komisaun nia responsabilidade...?
Tansá sei nonók hela nune’e...?
Oinsá luta na’in sira nia sentimentu...?
Karik... Komisaun laiha kbiit.

Thursday, March 26, 2009

Ha'u sei mehi tan (Espresaun Poétika XXVIII)

Ha’u-nia mehi ba dahuluk laiha folin
Mehi ba daruak nafatin folin laek
Mehi tan ba datoluk hanesan nafatin
Ha’u labaruk…
Ha’u hakarak mehi nafatin.

Friday, March 20, 2009

Hakmatek hanesan laloran tasi (Espresaun Poétika XXVII)

Anin maussss...)))))))))))))))))))))
Malirin hakmatek kalma nonók…
Ida-idak la’o ninian
Laiha tan dere besi,
Laiha tan sunu pinéu,
Laiha tan haklalak,
Laiha tan duni malu
Problema laiha... malirin... nonók loos
Ne’e maka naran situasaun kontroladu?
Ne’e maka naran dame?
Dame iha ibun dame to’o fuan
Haku’ak malu perdua malu
Hori ohin ba oin
Hori wain ba wain
Latenik tan
Latenik tan!

Wednesday, March 18, 2009

Lia-na’in no Bali-na'in (Espresaun Poétika XXVI)

Ha’u rona, hakru'uk, tabele tuir Ita-Boot
Ita-Boot nu'udar lia-na’in no bali-na’in
Ha’u laran metin hodi kesi esperansa

Ita-Boot sei kasu todan povu nian
Ita-boot sei tane padese emar nian
Ibun-na’in la’ós ema Ibun-beek,
Lia-na’in la’ós ema Lia-teen,
Tenten tenten hodi tenten...!
~::~

Friday, March 6, 2009

Uma ema Timur nian (Espresaun Poétika XXV)

Uma Lisan Uma Fukun 
ema Timur nian

Kakuluk natais, du’ut ka tali-tahan
Didin piku, au-betun ka fafulu
Rin as okos mamuk hela iha leten
Kohemama oan ida tara uma sikun
Fatin surik antigu beiala nian
Ne’e maka uma lisan 
uma lulik ema Timur nian.
.
Uma rai, uma badak uma hodi hela
Kakuluk natais, du’ut ka tali-tahan
Didin piku, au-betun ka fafulu
Rin badak no didin kuartu ba kuartu
Oratóriu oan ida sala vizita
Ne’e maka uma rai 
hela fatin ema Timur nian.

Thursday, March 5, 2009

Medalla Kondekorasaun iha duni folin?

Medalla Kondekorasaun iha duni folin?
.
Medalla Kondekorasaun iha duni folin (valór)? tanba entrega ba Eis Kombatentes da Libertasaun entrega mós ba eis Traidores Anti Libertasaun, entrega ba Eis Vítima Sira entrega mós ba Eis Suspeitu Sira, Komisaun kaer kois medalla namdoras tama liu Lafaek nia ibun. Tuir mai iha pergunta boot ida, se loos maka ba entrega medalla ne ba EG? Governu maka fo ka ema deskoñesu seluk ruma? Tuir ha’u nia koiñesimentu katak Komisaun seidauk lori Medalla ne’e ba fahe iha rai-li’ur (estranjeiru) maibé tansá maka Medalla ne’e bele hakat liu Fronteira Mota-ain tama to’o EG nia liman? Sei iha investigasaun ka sei husik de’it ona? Karik husik de’it ona, Komisaun no Governu sira nia kredibilade iha ne’ebé?
Karik nune’e, Medalla Kondekorasaun sei sai folin laek. Maka haree deit !

Tuesday, March 3, 2009

Fenómenu Mundu nian (Espresaun Poétika XXIV)

Rai nakdoko doko rai fanun ita neon 

Loromatan no udan fó buras no kbiit
Rai-nakdoko nu’udar alarma mundu nian
Hakmatek iha fatin ho kuidadu. 
-
Loromatan no udan esperansa kriatura nian
Kalohan mahar taka metin loro nia matan
Rai-lakan tarutu udan turu lemo-lemo
Hakmatek ita fatin simu realidade.
~::~

Thursday, February 26, 2009

Dadeer Kmanek (Espresaun Poétika XXIII)

Bee malirin kopu ida maho-been dadeer
Aifunan rozas koor oin-rua
Hamoos ha’u matan loke ha'u fuan
Tabe ba maluk doben sira
Dadeer kmanek, imi di'ak ka lae!!!