Friday, August 13, 2010

Nahe Biti Simu Bainaka (Ekspresaun Poétika LXV [II])




Nahe Biti Simu Bai naka

Nahe biti boot simu bainaka
Nahe tan biti renda tau mamafatin
Bua malus, tabaku ho batar kulit
Hatuur hatidin ba bainaka

Bainaka - uma na’in sei simu malu
Hola lia bá mai hodi hahe’ek
Simu malu hasoru ho kantiga
Hasetan fó lisensa na'i kaer mama.
~o0o~

Wednesday, August 11, 2010

Konkursu Hakerek ho Dalen Nasionál (Komentáriu no Tatoli)

Dalen Oioin Povu Ida De'it
-
Lei inan mak lei ne’ebé hakerek husi Membru Asembleia Konstituinte sira hodi hanaran Konstituisaun RDTL atu hodi regula ita-nia moris nu’udar sidadaun iha país Timor-Leste laran. Lia ne’ebé ita bele utiliza nu’udar lia ofisiál maka: Portugés no Tetun, nu entantu Konstituisaun mós respeita Dalen Nasionál sira nu’udar Lia Inan (Língua Materna), maka lia ne’ebé bainhira ita moris mai, ita-nia inan hanorin ita hodi ko’alia molok ita hatene lia seluk hanesan Tetun nu’udar lia ofisiál ida.

Ministériu Edukasaun liuhosi Embaixadóra Boa Vontade, Dona Kirsty Gusmão, Fundasaun Alola no INL (Institutu Nasionál Linguístika) estabelese konferénsia ida hodi tau hamutuk Dalen Nasionál hotu-hotu ho tema “Dalen Oioin Povu Ida De’it ” ka “Ha’u-nia lia ha’u-nia rain” iha Ministériu Estranjeiru iha loron 5-6 Agostu 2010 hodi envolve reprezentante sira husi Dalen oioin husi distritu tomak iha Timor laran.

Konferénsia deside atu hakerek Dalen oioin ho Ortografia Padronizada husi INL. Tuir fali nu’udar etapa tuirmai, Prezidente da Repúblika liuhosi ninia diskursu badak iha loron daruak ba partisipante sira, fó mós anúnsiu liuhosi Televizaun ba povu tomak hahú husi labarik to’o katuas fuuk mutin sira atu bele partisipa Konkursu Hakerek ida ho Dalen Nasionál inklui: Poezia, Kantiga no istória iha kada distritu nian.

Hakarak hatene informasaun klaru liután? Kontaktu Edukasaun distritu ida-idak ka Fundasaun Alola hodi hetan formuláriu. Oportunidade ba sidadaun hotu.

Monday, August 9, 2010

Na’i Ulun Rota Na’in (Eapresaun Poétika LXV-[I])

Loro matan nakfera hosi lorosa’e
Nakfera no lakan hosi lorosa’e.
Husi lorosa’e leno tomak Rai Doben
Lori Rai Doben tama ba naroman.
Tama ba naroman, husik ona nakukun
Fanun ona nia oan, hadeer hanoin kaer rasik ba.

Rai husar rai fuan mak rai Dili
Xapeu ho Rota iha rai Dili
Rai Dili hakiak rai oan tomak
Rai Dili mak ukun rai laran tomak.
Rai tomak se tilun ba rai Dili
Lorosa’e loromonu rona ba Dili.
Na’i ulun Rota na’in ukun didi’ak
Ukun didi’ak lori ami ba rohan.

Liu ona hakat ida, to’o ona tubik ida
Bali ami didi’ak, ukun ami didi’ak
Lahon ida la naklosu, kukun ida la naklees
Ran ida la nakfakar, lotun ida la namkari
Tau matan didi’ak tama to’o rohan
Dada ami didi’ak tama naroman.
Tama naroman hodi bali Rai Doben
To’o nia rohan hodi fotin Rai Doben.
~o0o~

Tuesday, August 3, 2010

Mr. Coly hala'o Manifestasaun Pasífika {Komentáriu}

Mr. Coly, malae katuas Australianu ne’e manifesta mesa-mesak iha lurón ninin sira hotu, husi Palásiu Governu oin, Palásiu Prezidensiál oin, Kuartél Jenerál ONU nia oin, no fatin públiku selu-seluk tan. Nia manifesta hatudu mai ita tanba iha ema boot Governu nian balun mak manobra ka manipula nia ho korrupsaun bainhira nia kaben sei sai nu’udar City Café nia na’in. Oras-ne’e City Café nia na’in ba ema seluk fali ona, maibé ninia osan ne’ebé ita-nia boot balun manobra lakon saugati. Ida-ne’e mak naran manifestasaun pasífika ne’ebé lahó hakilar ka runguranga, ne'e bele sai mós ezemplu ida mai ita. Karik maluk sira hakarak halo manifestasaun pasífika bele halo tuir ida-ne'e, ita-nia Konstituisaun fó garante ba sidadaun hotu-hotu atu espresa sira-nia hakarak liuhosi manisfestasaun iha fatin públiku sira._

Friday, July 30, 2010

Telemovel no Facebook (Espresaun Poétika LXIV)

Telemovel no Facebook

Mutin nurak oin kabuar, matan kro'at
Koñese malun liuhosi facebook
Rona malu lian liuhosi telemovel
Ko’alia halimar, tama to’o domin
Tur la metin, hanoin hela de’it.

Ohin loron, modernu liután
Lalika billete, lalika manu-talin
Video Call hosi dook, haree malu oin
SMS husi dook, hasoru lutu hun.

Mutin oan, oin kabuar hamnasa door
Ó-nia hamnasa, ha'u-nia haksolok
Ó-nia liafuan, ha’u kaer metin
Nu’udar bukae ita rua nian.
~o0o~

Monday, July 26, 2010

Laiha Mudansa (Espresaun Poétika LXIII [I])

Mudansa klimátika si’ik la hetan
La oras manas, la oras anin, la oras udan
Situasaun rai laran moris hakmatek
Tensaun polítiku toba hakmatek
Dezastre naturál kalma hakmatek
Dezenvolvimentu hakmatek la book-an
Laiha progresu laiha mudansa
Estrada nia ku’ak mosu kintu-kantu
Hosi Dili laran to’o foho leten
Susar bamai tan estrada ladi’ak
Lahetan asesu, tan lurón la hadi’a.
~o0o~

Friday, July 16, 2010

Funcionário do Estado só estão no Facebook e a jogar no computador {Komentáriu}

Prezidente Komisaun Funsaun Públiku (KFP) Libório Pereira hateten ho lian Portugés katak: “Funcionário do Estado só estão no Facebook e a jogar no computador”, nia bandu funsionáriu Estadu atu labele loke natón Facebook no halimar jogu sira iha komputadór, tanba loro-loron halimar de’it nune’e, no nunka halo tan buat seluk tuir regra no funsaun, hodi hein to’o fulan mak simu de’it povu nia osan. Liafuan hirak ne’e hato’o husi Libório Pereira iha loron Kuarta 14 de Jullu 2010 ba jornál Diáriu.
Ho nune’e ita hatene ona katak funsionáriu estadu sira mak patarata hela de’it hodi ba-mai maibé la halo serbisu tuir sira-nia funsaun.
Maibé ida-ne’e sé loos mak sala…? tansá mak tenke rekruta nadodon tan funsionáriu halo barabarak, tanba funsionáriu barabarak maibé serbisu laiha mós hanesan de’it… di’ak liu halimar game ka loke Facebook hodi fase matan no hein fulan hodi simu osan.

Friday, June 25, 2010

Tetun INL seidauk iha progresu {Komentáriu}

Governu (Ministériu Edukasaun)seidauk dezenvolve Tetun ho didi'ak tuir Padraun INL

Tetun Ofisiál ne’ebé loos liu atu uza hodi hakerek dokumentu importante sira no atu eduka estudante (jerasaun foun) sira hodi hakerek Tetun ho loloos maka Tetun tuir Padraun INL (Institutu Nasionál Linguístika), la’ós Tetun Catarina nian ne’ebé sira dezenvolve iha DIT (Dili Institute of Technology).
Iha fulan rua liubá, karik ha’u la sala, iha sujestaun husi ema balun atu uza Tetun ho didi’ak tuir INL maibé Ministru Edukasaun João Câncio hatán katak “INL la’ós polísia para hodi manda ema atu hakerek, husik ba ema bele hakerek Tetun ho livre tuir sira-nia kostume”. Ha’u hanoin ME João Câncio mós ko’alia la sukat no la hanoin uluk karik, tanba iha nasaun ida, tenke iha mós Instituisaun ida hodi deside oinsá atu hakerek ita-nia Lian Ofisiál ho didi’ak. Nu’udar ezemplu iha Institutu Boot ida naran BALAI PUSTAKA Jakarta ne’e harii iha tinan hirak liubá hodi dezenvolve no klasifika Bahasa Indonesia iha biban ne’ebá, katak Bahasa Indonesia liu ona etapa tolu maka hanesan tuir mai: Ejaan Lama fahe ba rua: Ejaan Van Koven maizumenus remata iha inísiu tinan 1900, hodi kontinua fali ho Ejaan Suwandi ne’ebé remata entre tinan 1960-1970, no ikus liu maka Ejaan Baru/ Ejaan Yang Disempurnakan (EYD). Nu’udar ezemplu maka Ejaan Lama OE troka ba U (Soeharto = Suharto, doeloe = dulu, loepa = lupa), DJ troka ba J (Djakarta = Jakarta, djadi = jadi, djudjur = jujur), TJ troka C (Tjatat = catat, mentjari = mencari), Jang = Yang, Menjetudjui = Menyetujui, nst.
Tanba ne’e maka karik ita lakohi tuir padraun husi INL ne’ebé uluk kedas inklui iha Konstituisaun RDTL, signifika mós katak ita lakohi dezenvolve Tetun, ita hakarak lia Tetun atu sai sabraut no runguranga hela iha país ida-ne’e, no sidadaun iha rai ida-ne’e hori otas ba otas sei la dezenvolve liuliu iha ninia lian rasik. Tanba Governu rasik mós laiha boa vontade atu dezenvolve Tetun tuir Padraun INL, ha’u fó ezemplu Karreta la’ós Kareta, Karreta Estadu maka loos, la’ós Kareta Estadu.

Thursday, June 17, 2010

Sunu Rai (Espresaun Poétika LXII [I])




Sunu Rai

Sunu rai naba-naban iha fatin sira
Harahun ambiente, ameasa aihoris.
Tesi ai, sunu rai iha foho lolon
Loke dalan hodi simu dezastre naturál.
Tesi ai, sunu rai iha fatin-fatin
Harahun ambiente halakon domin.
~::~

Thursday, June 10, 2010

Ola malu to mate {Istória Komik I}

Ola Malu To Mate

Mai husi Baukau mai fila liman ho sasán karón-karón tun husi Bis tama merkadu, tia Nika la kole matan mós ladukur, nia hahú hasai ninia sasán husi karón nahe iha lona oan ida iha meza leten. Iha bua-maran, malus, repollu, fehuk-ropa no liis-mutin.
Nia hateke ba sorin iha tiu ida ema Bunak (ema bolu de’it tiu Bunak), nia mós fa’an hela modo metan no tomate.

Hanesan babain, bainhira ema ida fa’an sasán ruma nia sei hakilar temi sasán nia naran, karik sira fa’an koto-nurak sira sei hakilar ”koto-nurak, koto-nurak” no seluk tan.

Tia Nika hakilar hola malus temi de’it ”hola malu” Tiu Bunak hakilar ninian ”tomate”, ho nune’e sira-na’in rua hakilar hodi simu malun hanesan ne’e: Ola malu! Tomate!, Ola malu! Tomate!, Ola malu! Tomate!, Ola malu! Tomate!, to’o ema barak rona mai sai fali liafuan ”Hola malu to’o mate”, to’o sira-na’in rua nia malus ho tomate folin hotu tiha, sira na’in rua mós hahú nonok. Tiu Bunak hamrik hodi dada tiha sigaru lolon ida, no la’o pasiar oitoan iha merkadu laran, nia hateke ba maluk makasae ida fa’an hela manu aman di’ak ida, tiu Bunak koko hakbesik ba hodi husu: Manu ne’e folin hira? Tiu makasae: lapan! Tiu Bunak: lapan dolar? Tiu makasae: lapan! Tiu Bunak: lapan ribu? Tiu makasae ho hirus hatán: Ina gidá'e, au dean au nia manu ne au lapan!!! _ Ana lolo, ana gi asa to bura ere laka to bei seti. Fanu lai’ini di ta’ani, bego mau duro...? (Inan nia ulun, ha’u dehan ha’u nia manu ne’e ha’u la fa’an_ ema dehan ema nia manu la fa’an ne lalika husu natoon, rai-na'in basa ó karik...?).

Tuesday, June 8, 2010

Abii Ria (Espresaun Poétika LXI)

Tun husi Laulara mai Merkadu
Tun mai angguna fila angguna
Lori ho modo-tahan no aifuan
Haknauk fila-liman iha Merkadu

Sasán folin hotu fila Laulara
Hola netik O.B tahan ida-rua
Hola mós ikan maran, masin no sabaun
Abii Ria fila uma aban mai fali.

Foufoun Abii Ria la’o mesa-mesak 
Haknauk hamutuk besik maun Meu
Matan ikun baku malu fuan hatán
Maun Meu fó sinál Abii la ses.

Koñese malu iha merkadu
Domin hahú iha oras fila-liman
Liuhosi fila-liman forma uma-kain
Abii Ria maun Meu domin la kotu.
~::~

Monday, May 31, 2010

Raihenek Mutin {Ekspresaun Poétika LX}



Foto (Abrao, Eben Higino)


Raihenek Mutin

Molok loro-matan mout iha lokraik
Labarik halimar tuir rítmu rai nian
Laloran tasi baku sa'e ho hakmatek
Anin tasi bá foho ho amizade.

Ema barak sei tur ai-mahon okos
Kulit metan, kulit mutin, kulit makerek
Bikini kalsa badak simu anin tasi
Peskadór tun tasi, buka modo kalan.
~o0o~

Fulan Naroman {Ekspresaun Poétika LIX}


Fulan Naroman

Naroman leno mai leno rai Timor
Leno ha’u-nia fuan, matan no tilun
Haburas ha'u-nia domin loke ha’u dalan

Naroman leno mai leno rai laran
Leno husi Knua matan to’o mai Vila
Leno ho naroman no tatoli

Tatoli tun mai kasu lia domin
Domin bé kasu mai atu habelar
Habelar ba ó no ba Pátria.
~o0o~

Tuesday, May 25, 2010

KAK (Espresaun Poétika LVIII [I])

Ó Moris mai atu tulun Korruptór
Ó mosu mai atu salva Na’oktén
Ó moris mai nu’udar Abrigu
Ó mosu mai nu’udar Kortina
Ó moris mai nu’udar Aimoruk
Ó Funan mosu mai funan la Morin.
~o0o~

KAK La Hetan Dalan {Komentáriu}

Kak, Tansá Maka Dalan ba Ó Seidauk Iha?

Vise Ministru ba Asuntu Administrasaun Mário Carrascalão liuhosi konferénsia imprensa (24/5/2010)deklara katak “SUSAR ATU HETAN KORRUPTÓR SIRA” tanba iha envolvimentu “Ema Boot Governu” barak hodi trava prosesu investigasaun, tan ne’e, KAK (Komisaun Anti Korrupsaun) hetan difikuldade boot atu hala’o ninia knaar ho didi’ak. Deklarasaun iha leten hato’o husi Mário Carrascalão nu’udar Vise Ministru ba Asuntu Administrasaun, maibé deklarasaun husi KAK rasik ita seidauk rona. Dalaruma KAK sira “Ta’uk no Moe” atu fó sira-nia komentáriu, tanba governu maka harii KAK maibé to’o ikus governu duni maka taka dalan ba sira.

Wednesday, May 19, 2010

Frente Tolu Katak Sá? (Komentáriu)

Frente Tolu katak:

Frente Armada, Frente Klandestina no Frente Diplomátika
Frente tolu (FA-FK-FD) ne’e ka’it malu metin nu’udar fatuk-lali’an tolu hodi tane independénsia. Frente Diplomátika mosu tanba iha Frente Armada, nune’e mós Frente Klandestina iha tanba Frente Armada.
Frente tolu ne’e mosu tanba iha Frente Revolusionária de Timor Leste Independente (Fretilin / ema balun bolu de’it ‘Efi’ ). Fretilin ka ‘Efi’ duni maka proklama independénsia unilaterál iha 28 de Novembru 1975 no restaura hikas iha 20 de Maiu 2002 data/loron ne’ebé ASDT muda’an ba Fretilin. Fretilin duni maka hahoris Frente tolu ne’e, tanba Fretilin maka hodi halo funu hasoru Invazór Indonéziu durante tinan 24 nia laran, tanba Fretilin maka hodi hetan independénsia. Ha’u empresta uitoan maluk CPD-RDTL sira-nia liafuan katak independénsia la’ós tau iha Bandeza maka entrega de’it mai ita, maibé independénsia liuhosi funu naruk ida-ne’ebé kahur ho ran no ruin.

Thursday, May 13, 2010

Pakote Referendu Loke Ita Matan (Espresaun Poétika LVII)

Projetu oioin folin laiha
Nadodon tun mai folin laiha


Ema hotu la haksolok ba planu ne'e
Halo ema mukit liu, tan planu ne'e



Ita bele hakilar to’o lian maran
Seidauk rezolve problema sira



Ita bele tanis tan to’o matan bubu
Seidauk fase hotu problema sira


Pakote referendu folin laiha
La hun la dikin naran laiha.
~o0o~


Wednesday, April 28, 2010

Ha'u Ema Loli-na'in (Espresaun Poétika LVI)

Ha’u ema ki'ik rai ne'e nian
La lakon direitu hodi espresa
Ha’u ema baibain ema rai ne'e
Nu'udar loli-na'in ema Poeta  

Loli musan semo ba hodi hamaus
Loli musan suli ba hodi hamidar
Hamaus ó neon hodi tau domin
Hamidar ó domin hodi haknaar.
~o0o~

Thursday, April 22, 2010

Ha'u-nia Belun iha Governu {Espresaun Poétika LV}

Serbisu didi’ak foti ita rain
Bok-an badinas la'o ba oin.
Karreta estadu fasilita Belun
Tau númeru ho G fó-tulun Belun.
Keta baruk resik keta sura kolen
Hatudu domin haburas dixiplina.
Rai Timor doben - Rai doben Joven
Tau matan didi’ak hodi bali nia
Keta tenik nafatin hodi sobu nia.
Hametin unidade haburas domin
Tuba forsa hamutuk tane ba leten.
Keta tur bilán hodi tane hasan
Mai hotu haka’as dudu ba oin.
~o0o~

Wednesday, April 21, 2010

Udan {Espresaun Poetika LIV}

Kalohan mahar mai taka rai metin
Udan turu xuviska lemo rai laran
Rai dodok monu tun iha fatin balun
Estrada satan netik komunikasaun.
-
Bee kanu nakotu balun entupidu
Bee sa'e harahun sobu komunidade
Ponte tohar naba-naban iha rai ne'e
Ema sai ladi’ak laran sai susar
-
Susar hetan asesu ba bee-moos
Susar halo viajen sai bá foho
Moris ema nian la hakmatek
Dezastre mundu nian afeta povu
Hatudu mai ita susar oioin
~::~