Saturday, February 12, 2022

Na'i Matan Badaen (e.p 208)

(i)

Ha'u hetan moras ida - todan tebe-tebes

Aimoruk oioin - ha'u koko ona

Aikulit, aitahan - koko hotu ona

Koko hotu tiha - rezultadu laek

(ii)

Hori bainrua - konsulta iha klínika

Doutór pasa bodik reseita - rua mai ha'u

Tenke hasai ran - leno rai-xis (x-ray)

Teste rua la deteta - moras ha'u-nian

(iii)

Ha'u koko husu fali - matandook sira

Matandook haruka - husu misa matebian

Matandook ida fali - uma-lisan naksalak

Matandook seluk - ema ruma hanoin at

(iv)

Na'i aman Lalehan - boot-liu hotu

Atan ha'u saran loos - fiar ba sé?

Atan ha'u hetan loos - dalan husi bé?

Na'i aman Laran Luak - sei loke dalan.

(v)

Kmanek loron domingu - ba belun hotu

Tabe hela ba maluk - pasiente sira

Badinas hemu aimoruk - hodi rekupera

Orasaun  família nian - sempre akompaña

~~

 

Thursday, February 10, 2022

Tabaku Nia Kutun Bele Oho Ema (e.p 207)

Maluk, ó sei fuma karik - rona lai mai

Ha'u jura ba an - ha'u para ona
Ha'u tur mesa-mesak - hodi hanoin
Tabaku sut suar - folin laiha
-
Ó sunu lolon ida - sunu ó osan
Ó sunu lolon ida - sunu  saúde
Ó sei fuma karik - rona mós mai 
Ha'u jura ba an - ha'u taka ona. 
-
Maluk, ó fuma hela karik - rona lai mai
Ita-nia tabaku - folin sa’e tan
Folin sa’e tan - fó lisaun mai ita
Lisaun furak - atu hadomi saúde. 

~::~

Friday, February 4, 2022

Hakarak Liu Sai Patraun (e.p 206)

(i)

Ulun moruk hakarak de'it manán
Manobra tun-sa’e buka hela votus
La rona malu la fiar maun-alin
Promesa funan buras hakat liu dalan
(ii)
Hakarak de'it sai maun boot
Lakohi hamutuk ho ema ki’ikoan
Hakarak liu sai patraun
Lakohi hamutuk aileba oan
(iii)
Maukobak tun-sa’e finji oin mamar
Oin mamar ba emar buka konfiansa
Konfiansa simu tiha haluha promesa
Abuza konfiansa lakon esperansa.
~::~

Wednesday, January 12, 2022

Maumesak Lemorai (e.p 205)

Maumesak Lemorai 

Maumesak lemo rai, lemo rai lubun

Hakur husi rai ida tadu rai seluk
Nani tuir ó dalan, nani ho kuidadu
Hakur ho naha todan, hakur ho sentidu
-
Ita rua nia dalan, ha'e lahanesan
Ó hosi tasi klaran, hau husi foho
Ó sama tasi leten, hau rai maran
Ita rua hasoru malu iha pontekais
~::~

Friday, October 1, 2021

Lahatene Loos (e.p 204)

Viola talin kotu - sei bele tutan

Noi nia domin talin kotu - susar atu tutan
Serka Sanitária rohan kotu - lahatene loos
Bainhira taka fali – lahatene loos
-

Kartaun Vasina sai arkivu

Teste swab  ba ita sai istória.
Noi nia domin talin kotu sai estres
Estres mai ha'u sai istória.
~::~


Sunday, August 15, 2021

Programa Preparativus ba Ordenação Sacerdotal







Programa Preparativus ba Ordenação Sacerdotal

Komunidade Laclubar iha Dili hosi suku Manelima no Orlalan ein-espesial aldeia Futumanuk, Kalohan, Amanún, Le’i no Torilalan hala’o Sorumutu daruak iha Salão Paroquial Becora iha Sábadu, 14 de Agostu horisehik hodi harii Komisaun Organizadora ba Ordenação Sacerdotal ba Diácono Carlos Roben Pereira (on-mane kawa’ik hosi Sr. Manuel Abrão Roben [maktoban_hosi aldeia Amanún] no Sra. Rosa Pereira hosi aldeia Futumanuk). Ordenação sei realiza iha 22 de Outubro 2021 iha Catedral Dili.

-

Bazeia ba observasaun katak, maluk barak mak la marka prezensa tanba falta informasaun. Diácono Carlos ho nia kolega na’in-3 mak hetan Ordenação Diaconal direta hosi Amu Papa iha Vaticano tinan kotuk, no sira fila-hikas mai Timor iha meadu fulan Jullu kotuk foin lailais,  no tuir programa sira-na’in 4 sei ordena fulan oin nu'udar mensiona iha leten. Sorumutu da-haat sei realiza fali Sábado oinmai (28-8-21) iha fatin hanesan.

-

Sorumutu da-haat atu diskuti fali kona-ba Missa Nova no Missa ba Laclubar tanba Amu Pároku  hakarak atu “Amu foun” bele selebra Missa Nova depoizde fulan 1. Nune’e Komisaun Organizadora tetu hamutuk katak  labele demora tanba iha Novembru nia laran Laclubar sei hasoru udan tinan, no sei difikulta sarani sira atu partisipa misa. Ho nune’e, informasaun kona-ba Missa Nova seidauk iha serteza tanba sei rona hikas hosi Amu Pároku Becora.

-




 


Friday, April 30, 2021

Ulun Moras (e.p 203)

Ulun ida moras be,
moras la tahan
La hemu aimoruk
hemu de’it bee.
Hemu de'it bee ida,
bee lorokraik nian 
kafé manas.

Kafé manas lorokraik, 
timis neineik,
Sunu tan lolon ida,
hamaluk ho kafé 
morin lemorai.
--- o0o ---

Monday, April 12, 2021

Bee no Tua (e.p 202)

Hemu bee barak kabun bele bubu
Hemu tua barak sei sente lanu
Sente lanu karik buka fatin toba
Toba nonók nakoron ha'u-nian
Nakoron ha'u-nian sé bok tan.


Wednesday, April 7, 2021

Na'i Ulun Rai Ne’e Bok-an Ba (e.p 201)

(i)
Mota boot harahun povu nia uma
Harahun lurón, sobu mós ponte
Halakon vida, hamate esperansa
Koitadu... susar ida baku ita, povu sala laek.
(ii)
Matabeen lunturu, tan lakon família
Ha'u fuan kanek, tan haree sira susar
Ha'u susar duni, maibé sira liu ha'u
Rai Lafaek mós tanis, haree nia emar
Emar be terus, tan simu todan ne’e.
(iii)
Na'i ulun Rai ne’e, bok-an ba
Lolo liman netik mai, ami terus na’in
Dada sa’e lai ami, hosi tahu laran
Hakbiit netik ami, ho naha todan ne’e
Hi’it hikas ami, tuir dalan ne’ebé dignu.
(iv)
Hakmatek uitoan, hamoris esperansa
Hakmatek simu hikas, loromatan foun
Haraik manas, hanas hikas rai bokon dodok
Rai dodok nakfera, tan tempestade Kuatru Abril.
~::~

Monday, April 5, 2021

Oan Timor Oan Terus Na'in (e.p 200)

Serka Sanitária povu trauma
Serka Inundasaun trauma liutan
Ponte no estrada - kotu kintu-kantu
Udan turu tun rai - turu la kotu.
-
Telefone malu - rede be kotu
Halo ita lakon - info ba malu
Husu de'it ba Na'i - tulun ita hotu
Ita mesak Oan Timor - Oan Terus Na'in.
-::-

Thursday, March 25, 2021

Hakmatek (e.p 199)


Hakmatek iha fatin biban ida-ne’e
Hakmatek iha biban Cerca Sanitária
Halo tuir orden hosi na’i ulun sira
Sei di’ak ba ita di’ak ba nasaun.
-
Nasaun enfrenta risku boot ne’e
Risku boot semo hosi tasi-balu mai
Impaktu habelar ba povu tomak
Povu ki’ik fila liman susar liután.
~::~

Wednesday, January 27, 2021

Taka Portaun Satan Corona (e.p 198)

Ema hotu oras-ne’e - moris ho ta’uk

Ta’uk ba Corona - no polísia.
Corona hakat mai - da’et nia kutun
Polísia kontrola - kaer ho aidona.
Aidona hata’uk - ema maskra laek
Eduka ema - abitua uza maskra.
-
Corona nia hun - hosi tasi-balu
Corona nia abut - ema matan-bubu.
Dalan foun tama mai - hosi fronteira
Zigzag titiriik - buka salva-an.
Portaun fronteira - taka metin tiha
Loke kois portaun - Covid tama kedas.
-
Nia tama karik - ó haree oinsá?
Nia da’et karik - ó nota oinsá?
Di’ak-liu antesipa - uza ho maskra
Furak-liu prepara - hand sanitizer.
Di’ak-liu lalika - kaer malu liman
Furak-liu lalika - re’i malu hasan.
--

Friday, January 15, 2021

Cesta Bázika Hatutan Povu Nia Moris (e.p 197)

Cesta Bázika tuun mai tulun iha baze
Cesta Bázika hakbiit povu rai laran
Komunidade sente duni nia benefísiu
Ata oan simu duni ho haksolok.
 -
Povu oan hein duni hosi ita-boot
Hein duni ita-boot tuir promesa
Promesa hosi leten tuun mai kraik
Ata oan terus-na’in simu duni ona.
-
Cesta Bázika foufoun barak protesta
Protesta daudaun simu daudaun
Simu daudaun tan situasaun
Situasaun obriga tane daudaun.
-.-

Thursday, December 31, 2020

Maubere ho nia Istória Metan no Mutin



Foho Maubere ho nia istória metan no mutin

Foho Maubere situadu iha posto Administrativo Laclubar no pertense ba suku Batara. Iha foho 3 mak Maubere, Kehatu no Lianbau mak forma hanesan letra U hodi fó salvaguarda ba posto administrativo Laclubar hodi hateke tuun ba tasi liuhosi foho Henuk. Dalabalu ema hanoin katak naran Maubere foin mosu iha tempu rezisténsia, maibé lae, Maubere nia naran dezde avó beiala sira. Maubere mós iha nia istória balun mak interesante atu haktuir ba ema foin-sa’e sira. Iha istória furak atu rona no iha mós istória metan ne’ebé mosu nu'udar konsekuénsia hosi funu ukun rasik-an ida-ne’e. Maubere mós bele dezenvolve ba fatin TURIZMU ho nia paizajen furak ne’ebé iha. 

Metan

Hosi parte metan, iha inísiu fulan Janeiru 1979, militár Indonéziu kaptura família Prezidente Nicolau Lobato nian hodi bá oho no hakoi hamutuk iha rai-ku’ak ida, iha postu vijilánsia Maubere 2 (militar Indonesia hanaran Pos Maubere Dua). Família ne’ebé TNI oho mak: Prezidente Nicolau nia Inan doben Felismina Alves Lobato, alin feto Madalena Lobato (Anena), alin mane ikun Azé Lobato, no feto ida tan mak lahatene nia identidade (deskonfia nu'udar prezidente nia kaben). Sira-nia restus mortais rekolla ona iha Maiu 2002 no lori bá haloot iha Leorema Bazartete.

Mutin

Hosi parte mutin, hori tempu uluk Avó na’in-2, ida hosi Ma’abat Manatuto, ida fali hosi Batara Laclubar. Sira na’in-2 hamutuk ho katuas lia-na'in na’in sira halo akordu ida, karik avó Ma’abat mak manán nia manán tiha foho Maubere, karik avó Batara mak manán, nia manán tiha Masin Balak Manatuto.  Kompetisaun hahú hosi Balak Manatuto, avó Laclubar tuur la hatais faru hodi habai-an hahú hosi loromatan sa’e to’o loromatan monu, no nia konsege duni habai-an loron tomak lahetan dezafiu. Tuir fali avó Ma’abat bá toba iha foho Maubere tutun la hatais faru nein taka manta. Avó Laclubar prepara duni uma oan ida ho hadak au matak, didin ho tua tahan matak. To’o kalan boot, testemuña hosi fatin 2 Ma’abat Laclubar bá haree no avó Ma’abat hasan toos ona koalia ladi’ak, nune’e, avó Laclubar hakfodak hodi hasee ho lian galole hanesan Apati: Auwoh…! Amaretik Lin Taik Ba! (Amaretik Lian Laiha Ona), nune'e foho Maubere tenke metin nafatin, no Masin Balak Manatuto tenke tama ba Laclubar nia liman. Dadersan loromatan sa’e, avó Laclubar hamriik iha Maubere tutun hateke ba Manatuto hodi dehan ho lian Galole: Ga abrii nai huhun naon tun tasi, Naon batak ba masik lidar e taik, Naon batak ga masik sani e taik (ha’u hamriik hosi foho tutun hateke tuun tasi, haree to’ok ha’u-nia masin te’in ka lae, haree to’ok ha’u-nia masin nono ka lae).

Agrikutura

Xefe Suku Batara Tomás Pinto ho nia kriatividade no esforsu tomak, nia konsege harii Kooperativa Kafé ida ho naran “Wild Coffee of Maubere Mountain”. Kooperativa ne’e hamriik iha Associação Café Timor nia mahon. Ha’u konsege dadalia uitoan ho Xefe Suku Batara iha 23 de Dezembru tinan kotuk iha CCD, nia haktuir katak bainhira COVID-19 seidauk tama, kuaze kada semana vizitante sira bá hasoru nia no hakarak sa’e ba foho Maubere tutun hodi haree paizajen furak Maubere nian.

Aleinde foho Maubere, vizitante  sira mós hakarak vizita "Hospital Saúde Mental" ne’ebé lokalizadu iha suku Batara. Iha-ne’ebá bele kura moras mentál no TBC. Karik belun sira sente sintomas ruma bele hakat liubá hodi haree ho matan kaer ho liman._

Wednesday, December 30, 2020

Aikranik ida Manu-knuk ida (e.p 196)


Aikranik ida Manu-knuk ida
-
Loriku Lakateu hadoben malu
Aikranik ida be manu-knuk ida
Biar tempu Corona la ses malu
Hamutuk hadoben manu-knuk ida
-

Saturday, November 7, 2020

Ha'u Abut Ha’u Rain Doben Timor (e.p 195)

Rai ki’ikoan ida iha mundu klaran
Rai ida úniku reziaun Ázia
Nia oan lemo rai lemo Tasi-balu
Sai hosi Timor lemo Tasi-sorin
 -
Timoroan rai li’ur keta haluha
Tinan ida dala-ida mai vizita fali
Sama netik ita rain sama ho domin
Hadomi ita rain liu rai seluk.
 -
Hanoin ita rain tau iha fuan
La’o lemo ema rain hanoin ita lisan
Lian tetun, ho tais, nu’udar kultura
Hametin haburas identidade ita-nian.
 -
Hanorin ita oan hatais Tais
Hanorin ita oan ko’alia Tetun
Hanorin ita oan múzika Tebe-tebe
Hadomi ita rain hosi rai dok.
 -
Lori ita-nia Lisan sai bá mundu
Lori hikas mundu seluk mai ita rain
Ita rain nu’udar aifunan buras
Aifunan buras sei dada ema mai.
-::-

Sunday, November 1, 2020

Kmanek Loron Finadu (e.p 194)

Lahatene ohin kalan maluk iha-ne'ebé
Karik maluk iha foho ita hanesan 
Aban loron ita-nian vizita matebian
Maluk iha fatin seluk ha'u iha-ne'e
Filafali ba fatin fila ho kuidadu
Kmanek loron matebian ba maluk hotu.
-

Wednesday, October 28, 2020

Roda Tolu Zero Poluisaun (vídeo badak-I)

Transporte roda-3 ka ema toman bolu ho naran "ojek" iha munisípiu Manatuto ho nia totál purvolta-de 200. Motorista roda-3 nian halai livre buka pasajeiru tuir vontade, kada pasajeiru bele selu 25-50 séntimus. Haree ba estrada kapitál munisípiu nian ne’ebé klot hela entaun roda-3 sufisiente duni atu movimenta bamai ho livre hosi dadeer to’o lokraik molok tuku 9 kalan. Roda-3 sai mós nu’udar meius transporte ho zero poluisaun ne’ebé kria ka akontese uluk iha munisípiu Manatuto. Iha segunda semana hosi fulan Outubru 2020, ha’u ho oan feto halo viajen bá Manatuto ho bus Baucau nian, ami na’in-2 tun iha Monumentu dalan-fahen nian hodi kontinua halo viajen tama ba sidade laran sa’e fali roda-3 ne’ebé lian hanesan susuk maske nakék nakék uitoan maibé furak tanba halai ho kalma no zero poluisaun.

Hun Ida De’it Sanak Oioin (e.p 193)

 Hali hun Timor sanak oioin
Tahan tebar namahon furak be furak
Furak be furak fó matak malirin
Tebar be tebar hodi halibur nia oan.
-
Hali hun Timor sanak oioin
Tahan lemo rai seluk abut kaer metin
Abut kaer metin fó kbiit liután
Kbiit liután hodi metin ba oin.
-

Cesta Bázika (e.p 192)

Lansamentu Cesta Bázika - hahú Metinaro
Turu tun ba povu - la ho udan been
Esplikasaun klara - povu kompriende
Cesta Bázika nu'udar apoiu solidariedade
-