Rekadu, dadolin ritmu Timur nian, mai ita haburas ita Lian Tetun, mai ita banati Tetun INL.
Thursday, May 17, 2012
Estrada Kotu Susar Liután (Espresaun Poétika LXXVI)
Friday, May 4, 2012
Tansá Demokrasia moris la buras (Espresaun Poétika LXXV)
-*-
Friday, March 16, 2012
EleiSaun PreZiDenSiál LoRon IDaTan
Manán ka lakon ita hotu nian
Husi tasi to'o foho mesak Timoroan
Manán ka lakon mesak ita nian
Aban, Sábadu, loron 17 fulan Marsu tinan 2012, sidadaun Timoroan tomak sei hadeer hamriik hodi espresa sira-nia direitu liuhosi eleisaun Prezidensiál. Eleisaun ne’e hodi fó biban ba ita hotu atu hili ita-nia Prezidente da Repúblika foun ba dala tolu dezde ONU tau-matan ba ita durante tinan sanulu resin-tolu, sura husi tinan 1999 depoizde Referendu ka konsulta populár no pro-independénsia mak manán iha biban ne’ebá.
Aban, ita hotu sei hili ita-nia Prezidente da Repúblika ka Xefe Estadu foun. Sei iha Kandidatu Prezidente da Repúblika na’in-12 mak hanesan: 1. Manuel Tilman, 2. Taur Matan RUak, 3. FG Lu-Olo, 4. JR Horta, 5. Rogerio T. Lobato, 6. Angelina Pires, 7. Maria do Ceu, 8. Lucas da Costa Rama Metan, 9. José Luis Guterres, 10. Francisco Gomes, 11. Abílio de Araújo, 12. Francisco Xavier do Amaral (kanseladu) no 13. Fernado Lasama.
Tuir observadór internasionál, sei iha kandidatu TOLU de’it mak sei hadau malu ho votus boot, sira na’in-tolu maka: (1) Prezidente atuál José Ramos Horta, (2) Prezidente FRETILIN atuál Francisco Guterres Lu-Olo, no (3) Eis Komandante Jerál F-FDTL Taur Matan Ruak. Entre sira na’in-tolu ne’e sei iha kandidatu rua de’it mak bele tama fali iha eleisaun segunda Ronda. Mai ita hotu hili ho konxiénsia no laran haksolok. Kandidatu 12 ne’e mesak Timoroan, manán ka lakon ita hotu nian.
Thursday, March 15, 2012
Korrupsaun Katak Sa (Espresaun Poétika LXXIV)
Kaer ho na'ok tan tur fatin di'ak
Tur fatin di'ak hodi halo tuir gostu
Sente gostu naresin haluha rai.
Emboot kaer ukun, habokur nia membru
Justisa hakdasak la'o la justu
Dezenvolvimentu hakdasak mudansa laek
Korrupsaun moris mai belar liután
Povu ki'ik halerik terus nafatin
Halerik beibeik terus nafatin
Terus nafatin tan Boot taka matan
Boot taka matan tan domin la forte.
~o0o~
Friday, February 17, 2012
Hili Nia Hili Fini Foun (Espresaun Poétika LXXIII)
Hili Nia Hili Fini Foun
Tau fiar ba nia atu tau-matan
Kumu metin ita rain kaer ita tomak
Tane sa’e rai ne’e ba mundu matan.
~o0o~
Eleisaun Prezidensiál Besik Rabat Ona
Eleisaun prezidensiál sei hala’o ba faze rua. Primeira faze, kandidatu hotu-hotu sei kompete buka votus, hafoin bainhira laiha kandidatu ida mak manán absoluta entaun sei mosu fali eleisaun ba segunda faze hodi ta’es tan kandidatu na’in-2 ne’ebé sira-nia votus boot liu.
Mai ita hotu partisipa ho laran malirin no fuan haksolok hodi hili rasik ita-nia kandidatu tuir ita-nia hakarak. Hili rasik kandidatu ne’ebé saudavel, forte no responsavel hodi ukun rai Timor doben sai dezenvolve liután.
Friday, January 27, 2012
Lia Inan / Língua Materna ka Mother Tongue
Lalika fó ulun atu hodi hanorin fali língua materna iha ensinu bázika tanba ne’e polítika kulit-mutin nian atu hodi trava prosesu aprendizajen iha Timór. Sira hakarak para lian Portugés labele buras… atu nune’e sira bele sa’e nafatin ita, ne’e projetu foun ida hodi lohi de’it ita. Ha’u ko’alia nune’e tanba ha’u rasik monu ona ba sira-nia lasu maibé pesoalmente ha’u seidauk tuir sira-nia opiniaun. Atensaun no kuidadu, lalika fó ulun ba sira!.
Thursday, December 1, 2011
Loron Hitu Dezembru (Espresaun Poétika LXXII) ba Sete de Dezembru
Dadeersan rai hun mutin
Ró-ahi tiru husi tasi klaran
Tanque de guerra husi rai maran
Aviaun hatún
Maubere oan matan-foun,
Husik hela inan-aman,
Ida-idak halai buka nia moris.
Halai bá ai-laran lakohi fila
Hamlaha to’o mate lakohi rende
Dalan loos ida de’it ukun rasik-an
Mate ka moris anti integrasaun!
(v)
Ruin namkari lemo rai laran
Xumasu ai-abut, biti ai-kulit
Mate ka moris ukun rasik-an!
Ne’e ha'e isin no klamar
Dalan loos ida de’it ukun rasik an!
Friday, November 25, 2011
Halakon Na’i no Atan [Espresaun Poétika LXXI (ba vinte-oitu Novembru)]
Ukun-an ses husi kolonializmu
Ukun-an ses husi imperializmu
Ukun-an mak dalan loos
Ukun-an mak lia loos
Maske Timoroan seidauk hamutuk
Maske opiniaun seidauk han-malu
Maske tenke kahur “Ran no Ruin”
Maubere hamriik ukun rasik-an
Halakon opresaun
Hadook esplorasaun
Halakon “Na’i no Atan”
Hadeer haree kaer rasik ó kuda talin
Wednesday, November 23, 2011
28 Novembru Loron Proklamasaun RDTL
Loron 28 fulan Novembru tinan 1975, loron Proklamasaun Independénsia unilateral Timor-Leste nian husi FRETILIN, partidu polítiku ne’ebé moris ho naran ASDT (Asociação Social Democrática Timorense) hafoin transforma fali ba FRETILIN (Frente Revolucionária de Timor Leste Independente) ho ninia objetivu “Independénsia Totál”, to’o ikus FRETILIN konsege duni proklama unilateralmente ho naran RDTL (República Democrática de Timor-Leste) hodi nomeia Francisco Xavier do Amaral nu’udar Prezidente Repúblika, no Nicolau Lobato nu’udar Primeiru Ministru, no testu Proklamasaun ne’ebé Prezidente Repúblika lee maka:(Testu Orijinál ho Portugés, escritór: Marí Alkatiri):
Encarnando a aspiração suprema do Povo de Timor-Leste
e para salvaguarda dos seus mais legítimos direitos e
interesses como Nação soberana, o Comité Central da
Frente Revolucionária de Timor-Leste Independente -
FRETlLIN - decreta e eu proclamo, unilateralmente, a
independência de Timor-Leste que passa a ser, a partir
das 00.00h de hoje, a República Democrática de Timor-
Leste, anticolonialista e anti-imperialista.
Viva a República Democrática de Timor-Leste!
Viva Timor-Leste livre e independente!
Viva a Fretilin!
Dili, 28 de Novembro 1975
Francisco Xavier do Amaral
Primeiro Ministro
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
(Versaun Tetun, tradutór: Aquarius vinte tres):
Ita hamosu duni ona aspirasaun boot Povu Timor-Leste nian
no atu hodi halo salvaguarda ba sira-nia direitu lejítimu no interese sira
nu’udar Nasaun soberana, Komité Sentrál da Frente revolusionária
de Timor-Leste Independente –FRETILIN – dekreta no ha’u proklama
unilateralmente, halo independénsia Timor-Leste nian moris duni ona,
hahú husi oras 00.00 ohin nian, Repúblika Demokrátika Timor-Leste
anti-kolonialista no anti-imperialista.
Viva Repúblika Demokrátika Timor-Leste!
Viva Timor-Leste livre no independente!
Viva Fretilin!
Dili, loron 28 fulan Novembru 1975
Francisco Xavier do Amaral
Prezidente Repúblika Demokrátika Timor-Leste
Gabinete RDTL Primeiru 28-11-1975
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Prezidente Repúblika: Francisco Xavier do Amaral
Primeiru Ministru: Nicolau dos Reis Lobato
Ministru sira maka:
· Ministru ba Koordenasaun Ekonomia & Estatístika: Dr. José Gonçalves
· Ministru Finansas: Juvenal Maria de Fátima Inácio (Sera Key)
· Ministru Komunikasaun & Transporte: Eduardo Carlos Anjos (Kaku'uk)
· Ministru Defeza Nasionál: Rogério Tiago Lobato
· Ministru Informasaun & Defeza Interiór: Alarico Jorge G. Fernandes
· Ministru Justisa: António Duarte Carvarino (Mau-Lear)
· Ministru Negósiu Estranjeiru & Informasaun: José Manuel Ramos Horta
· Ministru Traballu: Vicente Manuel dos Reis (Bie Ky Sahe)
· Ministru Edukasaun & Kultura: Hamis Bin Umar Bassarewan (Hata)
· Ministru Estadu ba Polítika: Marí Alkatiri
· Ministru Estadu ba Ekonomia Sosiál: Abílio de Araújo
· Ministru Saúde: Guido Valadares
Vise Ministru sira maka:
· Vise-Ministru Koordenadór ba Ekonomia & Estatístika: Hélio Sanches Pina (Mau Kruma)
· Vise-Ministru ba Komunikasaun no Transporte: Domingos da Costa Ribeiro
· Vise-Ministru ba Defeza Nasionál: Hermenegildo Augusto Pereira Alves
· Vise-Ministru ba Asuntu Internu no Seguransa: Fernando de Almeida Carmo
· Vise-Ministru ba Negósiu Estranjeiru no Informasaun: Guilhermino L.S. de Araújo
Depoizde loron independénsia, liu tiha loron tolu iha loron 1 Dezembru 1975 Komité Sentrál FRETILIN haruka ministru na’in-tolu maka: Ministru Negósiu Estranjeiru no Informasaun José Ramos Horta, Ministru Defeza Nasionál Rogério Lobato no Ministru Estadu ba Polítika Marí Alkatiri ba rai li’ur hodi ba buka apoiu diplomátika husi nasaun seluk.
Independénsia unilaterál ne’e nia idade la naruk ida, tanba proklama iha loron 28 fulan Novembru, militár indonéziu sira invade kedas iha loron 7 fulan Dezembru 1975. Ho invazaun Sete Dezembru mak ita luta kontra nafatin durante tinan 24, no ho proklamasaun Vinte-oeitu Novembru mak ita kaer metin nafatin nu’udar abut no evidénsia fundamentál ba ita-nia luta hodi marxa vitória.
Friday, November 11, 2011
KOMEMORASAUN "MASAKRE SANTA KRÚS" BA DALA-20
Tuesday, November 8, 2011
Insiden 12 November 1991 (Espresaun Poétika LXX)
Letusan senjata menggema di seantero bumi Lorosa’e
Peluru menggelegar, menembus… darah pun mengalir…
Jeritan manusia berlumuran darah…Santa Krus jadi saksi
Luka… darah dan mayat berserakan
Truk logistik TNI bergegas angkut
Hilangkan jejak sembunyikan bekas
Ketatkan keamanan runtuhkan perjuangan
Terus berkobar tak pernah kendor
Luka dan darah memberikan harapan
Hidup atau mati tanah airku Timor-Leste
12 November 1991… 20 tahun silam
Perjuangan kian melebar
Maju dan maju terus pantang menyerah
Demi kau Timor-Leste tercintaku.
Friday, October 28, 2011
Trajédia Santa Krús (Esprersaun Poétika LXIX)
(12 Novembru ’91)
Tarutu nabotun fanun rai Timor
Hakilar haklalak belar mundu tomak
Ran suli turu tun habokon rai leten
Halerik no tanis harohan nafatin
Ran suli turu tun fakar rai leten
Lotun kari lemo rai halo rai metan
Espítiru timoroan manas ba beibeik
Domin ukun rasik-an buras liután
Trajédia Santa Krús loke ó-nia matan
Hakilar haklalak loke mundu tilun
Loke ó matan hodi haree ami hakilar
Loke imi tilun hodi rona ami halerik
Oan timor nia hakarak ukun rasik-an
Bele terus to’o mate luta nafatin
Hakilar haklalak tuba rai metin
Kaer liman hamutuk ukun rasik-an
Ukun-an liu ona povu sei terus
Ukun-an liu ona povu sei halerik
Halerik no terus buka tau matan
Tau matan mai ami povu terus na’in.
Wednesday, October 26, 2011
Besik tama loron Matebian no Masakre Doze Novembru ba dala-20
Maluk sira,
Fulan Outubru tinan ne’e manas tebe-tebes, atu tama nia rohan kahur ho udan, la kleur tan ita tama iha loron 2 fulan Novembru, loron FINADU (Ahi-oan Matebian) nian, no liu tiha semana ida ita sei komemora loron 12 fulan Novembru (Masakre Santa Krús) ba dala-20, loron ne’ebé hodi atrai tan mundu atu apoia ita-nia luta iha biban ne’ebá. Maske nakonu ho ran, timoroan konsege duni hetan vitória ba ukun rasik-an. Haku’ak metin ho unidade ida ke forte, timoroan luta nafatin la ta’uk mate…! tropa Indonéziu (TNI) nian ne’ebé ita kostume bolu sira bapa, sai hakfodak haree ita-nia unidade no hatudu an ho fiar metin katak loron ida ita sei ukun duni an. Ukun-an mai ita nu’udar "koroa" ida, ne’ebé ita tanke tane metin labele monu tan ba loron ikus. Maske timoroan sira iha mota-sorin ne’ebé hanaran an UNTAS oan sira hakarak mai infiltra hodi sobu fali ita-nia unidade… ita labele hakfodak, tan ukun-an dala-ida de’it.
Tuesday, August 2, 2011
Tempu Loro Manas (Espresaun Poétika LXVIII)
Kakehe kehe manas hamoos kosar
Ema la’o ho ain tuir lurón
Karreta motór tuir estrada
Loro manas naresin rai-rahun suar
Manas masu tuir oras tuir nia klima
Sinál hatudu bailoro tama
Povu ki’ik prepara kaer nia to’os.
Loro manas naresin rai-rahun suar
Lori lia anin-maus no anin-fuik
Ema laran taridu laran hakfodak
Hamosu mahusuk iha ema ulun.
Loro manas naresin rai-rahun suar
Manas to’o loraik loro-matan mout
Kalan manas ninian kahur malirin
Rona asu hatenu busa mós lian.
Deskansa hein oras simu loro foun
Manu aman basa liras kasu rekadu
Basa liras kokoreek fanun ema hotu.
~o0o~
Friday, July 29, 2011
Ha'u Lakohi Nonook (Espresaun Poétika LXVII)
Nonook bele dehan ha’u tilun-diuk
Nonook bele dehan ha’u beik-teen
Di’ak liu hakilar haklalak ba ema rona
Espresa vizaun fakar sentimentu
Ó laiha beran ba knaar ida-ne’e.
Ó ulun-moruk ó laiha domin.
Friday, July 15, 2011
Ain-fatin Klandestina
Foto iha leten husi karuk maka: LU-OLO (atuál prezidente Fretilin), Ha’u ho naran kódigu KABORAN, Maijór Jenerál TAUR MATAN RUAK (Komandante FFDTL), Majór ULAR ( Matebian), SOPHIA (jornalista), Kolonél SABIKA, no Kolonél FALUR RATE LAEK (foto husi Philip) Istória Badak ‘Ain fatin klandestina’
Maluk doben vizitante sira, kleur ona mak ha’u la mosu iha sikun ida-ne’e, kleur ona mak ha’u la hananu no la lee dadolin murak iha fatin ne’e, tanba nu’udar kriatura Na’i nian, ne’ebé nakonu ho ritmu moris nian, ne’ebé nakonu ho dezafiu oioin, biban mai ha’u natoon de’it ba knaar seluk. Mai ha’u, la’ós ha’u lori fali facebook hodi haliu sikun ida-ne’e, la’ós ha’u lori fali knaar seluk hodi haliu nia, maibé buat hotu la’o ho ninia lala’ok no nia ezijénsia.
Ha’u ho jornalista na’in-rua hamutuk ho komandante Sabika no nia elementu sira kontinua viajen ba sa’e foho iha tuku 8 kalan ba liuhosi área Mauraten-Laclubar to’o tuku 10 kalan, ami deskansa lai to’o dadeersan mak ami sai fali, no ami to’o iha akampamentu Debu iha tuku 4 lokraik, iha-ne’ebá ami hasoru malu ho Xefe Estadu Maiór das Falintil “Taur Matan Ruak”. Sira simu ami ho haksolok tebe-tebes, liutiha loron hira hanesan-ne’e ami muda fali ba akampamentu Teka, pois liu loron hira ami muda fali ba akampamentu Foho Morteiru, tuir fali ami muda fali tuun mota nafatin ba diresaun Dilór no ami sa’e hosi Foho Aitana tutun, iha markasaun altu foho Aitana ami konsege ko’alia rádiu ho Tropa Indonézia sira iha Baukau, komandante Manu-aman mak ko’alia ho sira, tuir fali ami kontinua tuun nafatin Aitana lolon ba akampamentu Derok-loken hodi akampa kalan ida de’it, ami tuun nafatin ba akampamentu Buana leten no tun fali ba Buana kraik.
Iha akampamentu ne’e ami hotu halibur hodi deskansa no ami na’in tolu Philip no Sophia prepara-an atu fila-hikas mai Dili iha loron 7 fulan Jullu tinan 1998 tun tama Kairui mai Laleia, no ami konsege tama fali Dili ho Mikrolet GRAMANIA iha loron 8/7/98 dadeer. Foto iha leten ami hasai hamutuk iha foho morteiru, bainhira ami to’o iha Buana ha’u fó foto ne’e ba Xefe Estadu Maiór Taur Matan Ruak hakerek hela poezia ida iha kotuk: ”Se a minha arma mata, a tua mais ainda, cada amigo que conquistas menus um inimigo para mim”. Ami sees husi Buana, Kompañia FALINTIL nian ne’ebé komandu direta husi Xefe Estadu Maiór sira akampa nafatin hodi prepara-an ba loron 20 fulan Agostu hodi selebra loron FALINTIL._
Monday, April 18, 2011
Povu Ki'ik Halerik Lian La Kotu (Espresaun Poétika LXVI)
Monday, April 11, 2011
KAK, ó-nia pasu iha-ne’ebé ona?
Ema boot ba Bali hanesan ba Merkadu, Ema ki'ik ba Merkadu susar tebes tan osan laek. Ema boot sosa karreta hanesan sosa modo, Ema ki'ik sosa modo susar tebes tan osan laek.
Preokupasaun husi povu ki’ik foin daudaun ne’e kona-ba papél no funsaun KAK ne’ebé harii kleur ona mas ita seidauk hetan rezultadu ida-ne’ebé sufisiente. Fofoun bainhira komisaun ne’e hamriik, komisáriu KAK Adéritu lehi-an katak sei iha rezultadu durante loron 100 maibé realidade hatudu oin seluk liu. Ida-ne’e tanba membru Governu barak mak inklui iha laran husi kedas leten mai kraik, sira taka-an atu hodi kontinua na’ok nafatin, tanba ne’e susar atu hapara korrupsaun iha país ida-ne’e. Korrupsaun buras ba nafatin oinsá dezenvolvimentu ba povu ki’ik bele hala’o. Ema boot, boot ba nafatin, ema ki’ik, ki’ik ba beibeik.
Iha reflesaun ida iha rádiu RTK ne’ebé ha’u akompaña hori Domingu kalan (10/04/2011), hateten katak: “Boot sira ba Bali fasil liu hanesan ba merkadu Komoro no Halilaran”, maibé “Ema ki’ik ba de’it merkadu Komoro no Halilaran susar tebe-tebes tanba osan laiha hodi sa’e transporte”. Ida fali dehan: “Boot sira sosa Karreta hanesan fali sosa Modo”, maibé “Ema ki’ik sosa modo susar tebe-tebes tanba osan laiha”. Tuir fali dehan tanba “Boot sira-ne’e barak-liu mak husi povu simples no kiak”, nune’e maka sira aproveita kedas oportunidade hodi halo korrupsaun hodi habokur sira-an bainhira sira sei tuur iha fatin di’ak.
Wednesday, March 16, 2011
Tsunami Japaun (Espresaun Poétika LXV [III])


Tasi okos nakfera doko Japaun
Laloran tsunami baku Japaun
Hakur tama tasi-ibun sobu sidade
Harahun sasán oho ema lubun
Dezastre tsunami susar mai ita
Rejiaun Aziátiku hetan ameasa
Tur matan moris tuur neon na'in
Laloran tsunami la alerta antes.
~o0o~