Saturday, December 3, 2016

Neon Salak- Resan Entupidu (espresaun poétika LXXXVII)


 Neon Salak Resan Entupidu 

Sente hanesan hirus malu hela
Hamnasa ba malu oin sin tiha

Lia salak oan ruma mosu let karik…?
Lia anin oan ruma huu let karik…?

Lalatak baku mai si’ik sala tiha
Rona lian mosu mai hakfodak leet

Sente tur la metin telefone malu
Neon salak mosu netik resan entupidu.

Telefone ba malu ibun nakdedar
atu hakat ba malu laran la metin

Laran la metin sentimentu namlaik
Neon salak mosu netik resan entupidu.
~o0o~

·        

Friday, November 18, 2016

Tuir Planu Tuir Destinu (espresaun Poétika LXXXVI)

Ema moris Tuir planu
Ema mate Tuir destinu
Udan monu rai Tuir tempu
Bailoro tama troka udan Tuir tempu
Mor, hakoak re’i lai ha'u Tuir ó-nia domin!
Tuir Planu Tuir Destinu 
Tuir Tempu Tuir mós Domin
~o0o~

Saturday, November 12, 2016

Hanoin hikas Masakre Santa Krús Doze Novembru ‘91

Ha'u hakarak sita fraze rua hosi Max Staahl no CPD-RDTL hanesan tuirmai:
*
Max Stahl dehan: "Nasaun foun Timor-Leste ne’e la manán nia oportunidade ba moris liuhosi vitória ida iha Kampu de Batalla, - maibé nia manán tiha liuhosi kampu valór nian ne’ebé fahe nanis ona tuir fronteira kulturál no jeográfika nian". Enkuantu hosi CPD-RDTL dehan katak: "Independénsia la tau iha Bandeza hodi entrega gratuita de’it nu’udar prezente ida mai ita – maibé Independénsia ita sosa hodi ran no ruin".
*
Povu ne’ebé apoia forte feiu loos independénsia mak jeralmente povu ki’ik povu simples sira. Sofrimentu no violasaun ne’ebé tutan nafatin to’o nakfera Masakre 12 de Novembru ’91, joven barak mak mate, barak mak lakon to’o ohin loron. Sira-ne’ebé la gosta independénsia, ida-idak tuur iha uma, kakorok badak-naruk hodi haree joven anti-integrasionista sira-nia TEATRU bainhira militár Indonéziu (SGI) sira duni, kaer toman, baku no soe tama ba karreta laran.
*
To’o fali 1999 depoizde rezultadu votasaun, militár Indonéziu hamutuk ho milísia pro-autonomia sira halo terrór sunu sidade laran entaun povu ne’ebé vota ba independénsia halai tiha ba ai-laran, balun hamutuk ho sira-ne’ebé Vota kontra independénsia halai ba Iindonézia, enkuantu Max Stahl tara nia Kámera halai hamutuk ho povu sira iha kalan ba haksumik-an iha foho leten ne’ebá hodi hateke hikas mai Dili laran ne’ebé nakonu ho ahi-suar hodi intimida povu atu halai hotu ba Indonézia liuhosi Atambua-Kupang.
*
Ohin, ita hotu komemora Masakre Santa Krúz ba dala-25 (Bodas de Prata [tinan osamutin]) iha duni Santa Krús, Max Stahl mak sai na’in ba Sentru Audiovizuál Max Stahl iha Timor-Leste (CAMSTL) sei marka mós prezensa nu’udar sasin prinsipál ida ba Masakre Doze Novembru ne’ebé akontese iha biban ida-ne’ebá.

Thursday, October 8, 2015

"Hamulak Bailoro nian" (espresaun Poétika LXXXV)

Na’i, manas loos ne’e Na’i…
Na’i, anin boot loos Na’i…
Na’i, haraik netik turuk ida mai
Habokon netik rai Timor matan
Fase netik doben nia oin
Habokon netik aihoris balada nian
Habokon hamatak netik rai leten 
To'os no natar ata oan nian.
~o0o~



Thursday, October 1, 2015

Mantolun Da’an (espresaun Poétika LXXXIV)

Labarik oan ida la’o mai
Hosi dok nia matan baku kedas mai
Nia hakilar lian makaas
La’ós tanba moras
La’ós tanba hirus
La’ós mós hananu
Nia mai besik ha’u, nia hakilar tan
Mantolun da’an… hola ka…?
-
Ha’u hakfodak, ha’u doko ulun
Labarik idade ki’ik, badinas buka moris
Dadeer ba eskola, lokraik fila liman
Tur de’it iha uma, hetan lerek sá
Baku ain loron baluk, hetan netik funan
Moris iha sidade, hatene buka moris,
Mantolun da’an… hola ka? 
--- o0o ---

Tuesday, September 22, 2015

Molok Tuku Neen Dadeersan (Espresaun Poétika LXXXIII)



Molok Tuku Neen Dadeersan

Bainhira loromatan nakfera molok tuku neen
Ha’u hatene katak sei iha biban
Hametin ita-nia relasaun
Fó tan pasu ida rua
Loke dalan luan liutan
Aumenta fiar no aten brani
Haree to'ok karik dalan sei normal
Karik bele atinje ideal ida.

Bainhira roman ne’e okupa ita matan
Ita sei bele entende malu
La signifika ita perfeitu ona
Ita foin tama iha entrada ida
Neineik no kalma hodi bele manán.

Ha’u hakarak haree hetan naroman
Naroman iha mundu tabele ida-ne’e
Habokon ita-nia prezensa
Hadók an hosi nakukun laran.
~o0o~

Karik bele atinje ideal ida, ideal iha-ne'e referere ba cita-cita [indonesia]

Saturday, September 12, 2015

LUTU NASIONÁL


Foin lailais ne’e Governu deside atu estabelese ‘Lutu Nasionál’ durante fulan tolu hahú hosi 4 Setembru to’o 31 Dezembru tinan ida-ne’e. Programa ida-ne’e mosu atu hodi Hanoin no fó Onra ba matebian sira-ne’ebé mate ba funu hahú hosi 75 – 2015 (tinan-40). Ema barak mak mate iha funu laran, iha ai-laran no iha sidade duni. Tuirmai,  ha’u hakarak fahe ba fatin rua, mak ai-laran no sidade laran hanesan tuirmai:
Ai-laran
Iha ai-laran, mate tanba kilat musan  no bombardamentu hosi aviaun tuun mai rai no mate tanba hamlaha. Bainhira kilat tarutu no inimigu TNI duni sira, balun mak halai soe hela sira-nia oan ka família ne’ebé laiha kbiit ona atu la’o rasik tanba moras, ain kanek ka tanba ferik no katuas ona. Ema seluk tuirmai hosi kotuk haree hela sira kbiit laek ne’ebé família sira soe/hatuur hela iha ai-knotak/fatuk leten ruma, haree mós hanesan ho la haree, hakarak atu ajuda mós labele, balun  mate toba hela ba rai, sira hosi kotuk mai hakat liu de’it halai nafatin ba oin hodi buka fatin seguru ba sira, to’o inimigu kaer balun no balun sei konsege halai hodi rejiste nafatin hamutuk ho Falintil to’o funu remata iha 1999 nia  laran. Ema atus ba atus mak mate iha ai-laran.
Sidade laran
TNI hamutuk ho Mauhú (bufu/mata-mata) sira kaer ita-nia ema ne’ebé deskonfia serbisu hamutuk ho Falintil ka bainhira Mauhú sira rona de’it ema balun ko’alia polítiku kontra governu Indonézia, entaun sira sei ba keixa, iha momentu ne’ebá koñesidu ho liafuan "ba lapor" (relata) ba TNI hodi mai kaer ema ne’e. Tátiku inimigu TNI nian ne’e hahú hala’o hosi tinan 1980, 1881 lori populasaun ba kastigu iha Atauru, to’o nakfera tan trajédia Krarás 83 iha suku Lalerek Mutin, Viqueque no Doze Novembru 91 nian ne’ebé koñesidu ho trajédia Santa Krús, iha Prizoneiru Polítiku balun mak kastigu de’it iha Komarka Balide, oras-ne'e sai fali Arkivu CAVR nian, no prizoneiru balun kastigu iha Markas Nusra Bhakti no Sonopati 2  iha área Faról Dili,  no balun haruka liu ba Cipinang Jakarta. Timoroan ne’ebé inimigu TNI kaer sulan, oho, lakon de’it kontinua to’o 99. Iha inísiu 99 duni mak TNI ho timoroan pro-integrasaun sira hahú harii grupu pro Otonomia iha distritu-13.  Grupu pro-otonomia balun mak ha’u sei hanoin mak: ALFA Lospalos, Tim SERA Baucau, MAHADOMI Manatuto (Manatuto Hadomi Otonomi), AITARAK Dili, AHI Ailaeu (Aileu Hadomi Integrasaun), BESI MERAH Maliana, ABLAI Same, MAHIDI Ainaro, etc (belun lee na’in balu bele aumenta tan). Bainhira ONU hahú sama ain iha rai Timor-Leste iha loron 10 fulan Maiu 1999 no konsege realiza REFERENDU iha 30 Agostu, Rezultadu Referendu iha 4 Setembru 99 hatutu pro-independénsia mak manán ho votus maioria. Manán tiha hotu la hakmatek ona maibé MILÍSIA PRO OTONOMIA sira sei hakarak oho nafatin timoroan sira, ita tenke halai fali ba ai-laran, MILÍSIA sira obriga timoroan pro-independénsia balun hodi sa’e hotu karreta ba Kupang-Indonézia. Ema barak mak mate tan dala-ida depoizde Rezultadu Referendu, kuitadu…! inklui sunu motuk sidade sira iha distritu-13 molok Indonézia sai hosi Timor-Leste-Leste!
Ho Mate sira-ne’e mak foin lailais ne’e Governu estabelese LUTA NASIONÁL ida atu hodi hanoin no fó Onra ba Matebian tomak ne’ebé mate tanba rai doben ida-ne’e no atu HAKRIBI no HAPARA VIOLÉNSIA iha tinan sira tuirmai.