Timor ne’e mai tebes hosi lafaek ka lae, iha istória barak ko’alia kona-ba rai Timor no nia emar sira katak rai Timor ne’e mai hosi ka transforma hosi Lafaek, maibé to’o ohin loron ha’u haree seidauk iha ONG boot ruma ne’ebé uza emblema Lafaek hanesan Símbolu ka iha esforsu balu atu harii Estátua Lafaek ruma iha sidade laran, ha’u haree ladún fo importánsia ba Lafaek karik. Iha ONG ka grupu barak maka prefere liu uza sasán kro’at hanesan surik, rama, ka loromatan nst ba sira nia Símbolu. Karik istória ne’e loos duni, loron ruma Lafaek ne’ebé ita konsidera hanesan Avó sei laran moras basá beioan sira laiha konsiderasaun.
Rekadu, dadolin ritmu Timur nian, mai ita haburas ita Lian Tetun, mai ita banati Tetun INL.
Wednesday, May 13, 2009
Tuesday, May 12, 2009
Estrada Kaikoli nakonu ho aplikante sira
Hahú horisehik to’o ohin portaun edifísiu Seguransa Nasionál nian iha Kaikoli nakonu ho aplikante sira inkluindu feto-mane/klosan- kaben na’in sira kaer map kor kinur ho matak mai hatama rekerimentu servisu tuir vaga ne’ebé anunsiu iha média. Tuir informasaun katak presiza de’it ema 100 (atus ida) maibé númeru aplikante sira as liu dok.
Monday, May 11, 2009
Limpeza Jerál ba funsionáriu Governu de’it, la’ós ba povu ki’ik sira hotu.
Governu liu hosi Primeiru Ministru tenki fo informasaun klaru kona-ba Limpeza Jerál para Polísia sira labele interpreta sala.
Limpeza Jerál loron Sesta-Sesta espesiál liu ba funsionáriu Governu de’it, la’ós ba povu ki’ik sira hotu no la’ós hotu ba funsionáriu ONG sira, maibé tansá maka polísia sira hatún hotu pasajeiru mikrolét sira no hodi obriga hamós hotu fo’er?
Funsionáriu ne’ebé la partisipa hamós rai sei hetan sansaun ko’a saláriu loron ida nian, be povu ki’ik sira maka lahamós loron ida sei hetan sansaun ko’a saída? Lasusar liután? Tan ne’e, governu tenki fo informasaun halo klaru.
Limpeza Jerál loron Sesta-Sesta espesiál liu ba funsionáriu Governu de’it, la’ós ba povu ki’ik sira hotu no la’ós hotu ba funsionáriu ONG sira, maibé tansá maka polísia sira hatún hotu pasajeiru mikrolét sira no hodi obriga hamós hotu fo’er?
Funsionáriu ne’ebé la partisipa hamós rai sei hetan sansaun ko’a saláriu loron ida nian, be povu ki’ik sira maka lahamós loron ida sei hetan sansaun ko’a saída? Lasusar liután? Tan ne’e, governu tenki fo informasaun halo klaru.
Friday, May 8, 2009
Gripe Suína / Flu Babi/ Pesti-Fahi


Bainhira iha Gripe Fahi/ Flu Babi/ Gripe Suína/ Swine Flu
-
-
Bainhira Pesti ka Gripe kona Fahi, ita sei haree hetan uluk sira nia ibun hanesan ne’e, tan ne’e ba maluk sira ne’ebé hakiak Fahi iha uma presiza mós atu haree Fahi nia ibun loroloron.
-
Saída maka gripe/flu fahi?
-
Hanesan ita ema, fahi mós hetan influenza (gripe/flu), maibé virus gripe fahi lahanesan ho virus umánu (ita ema-nian). Gripe fahi babain lada’et ba ema, kazu estrañu ida-ne’e akontese hori uluk ba ema ne’ebé iha kontaktu dirétu ho fahi. Maibé oras ne’e epidémi gripe fahi ida-ne’e diferensa liu.
-
Hanesan ita ema, fahi mós hetan influenza (gripe/flu), maibé virus gripe fahi lahanesan ho virus umánu (ita ema-nian). Gripe fahi babain lada’et ba ema, kazu estrañu ida-ne’e akontese hori uluk ba ema ne’ebé iha kontaktu dirétu ho fahi. Maibé oras ne’e epidémi gripe fahi ida-ne’e diferensa liu.
-
Oinsá maka gripe fahi ida oras ne’e diferensa?
-
Oras ne’e gripe fahi ne’ebé hetan virus fahi nian bele da’et ona hosi ema ba ema no ida-ne’e akontese fali ba ema ne’ebé nunka halo kontaktu ho fahi.
Oras ne’e gripe fahi ne’ebé hetan virus fahi nian bele da’et ona hosi ema ba ema no ida-ne’e akontese fali ba ema ne’ebé nunka halo kontaktu ho fahi.
-
Sintóma (gejala) gripe fahi nian oinsá?
-
Bainhira gripe fahi da’et mai ita, ita sei sente isin-manas, me’ar, kakórok moras, sente be-doko, ulun moras, isin-manas malirin, ho sente isin kole. Ema balu kona hotu diarreia no muta. Sintóma sira ne’e mós tanba kondisaun balu, ida ne’e significa katak ita-boot ho ita-boot nia médiku sei labele lahatene buat ida, ita só hatene de’it hosi síntoma sira ne’e, bainhira ita-boot hetan gripe fahi. Ita sei bele hatene deit hosi rezultadu laboratóriu katak ida-ne’e maka gripe fahi nian ka tanba kondisaun seluk ruma.
Bainhira gripe fahi da’et mai ita, ita sei sente isin-manas, me’ar, kakórok moras, sente be-doko, ulun moras, isin-manas malirin, ho sente isin kole. Ema balu kona hotu diarreia no muta. Sintóma sira ne’e mós tanba kondisaun balu, ida ne’e significa katak ita-boot ho ita-boot nia médiku sei labele lahatene buat ida, ita só hatene de’it hosi síntoma sira ne’e, bainhira ita-boot hetan gripe fahi. Ita sei bele hatene deit hosi rezultadu laboratóriu katak ida-ne’e maka gripe fahi nian ka tanba kondisaun seluk ruma.
-
Ho nune’e signifika ha’u bele han na’an fahi?
-
Loos. Ita-boot sei lahetan gripe fahi hosi na’an fahi, bekon, surísu, ka ai-han seluk ne’ebé mai hosi fahi.
Loos. Ita-boot sei lahetan gripe fahi hosi na’an fahi, bekon, surísu, ka ai-han seluk ne’ebé mai hosi fahi.
-
informasaun hetan hosi http://www.webmd.com/cold-and-flu/slideshow-swine-flu
Wednesday, May 6, 2009
Jardín 5 d’Maiu
Inagurasaun Jardín 5 d'Maiu
hodi hanoin hikas Akordu 5 d'Maiu '99
...
Akordu 5 d’Maiu hanesan naroman ba dahuluk hodi leno destinu rai doben ida-ne’e, bainhira Sekretáriu Jerál Nasoins Unidas Kofi Anan hatún mandatu especial ida ba Nasaun na’in-rua, Portugal (liuhosi Jaime Gama) no Indonézia (liuhosi Ali Alatas) atu tau matan ba destinu Timor nian. Akordu ida-ne’e hanaran akordu three lateral (ONU-Portugal-Indonézia). Hosi akordu 5 d’Maiu maka hodi loke dalan ba Timoroan to’o ohin loron, husik hela Indonéia ba ukun rasik-an liuhosi desizaun referendum 30 d’Agostu 1999. Horisehik loron 5 d’Maiu 2009 Prezidente Ramos Horta inagura Jardín 5 d’Maiu, hosi naran ne’ebé Indonézia marka hela hanesan Jardín Integrasaun (Taman Integrasi) muda fali ba Jardín 5 d’Maiu.
Thursday, April 30, 2009
Gripe Suína / Flu Babi/ Pesti-Fahi
Iha tinan hirak nia laran ita rona no ta’uk hela ba Gripe das Aves/ Flu Burung (Pesti-Manu), oras ne’e ema hotu hakfodak tanba mosu fali Gripe/Flu foun ida naran Gripe Suína/ Flu Babi (Pesti-Fahi), lahatene tinan hirak mai pesti saída maka atu mosu tan mai.
Friday, April 24, 2009
Limpeza Jerál Obrigatóriu (Komentáriu no Espresaun Poétika XXXV)
Limpeza Jerál iha Dili laran
Atu bele harre Dili nia furak.
Atu furak no kmo’ok sei kaer rasik
Latuur tane hasan hodi fihir de’it.
~o0o~
Atu furak no kmo’ok sei kaer rasik
Latuur tane hasan hodi fihir de’it.
~o0o~
Ohin governu hahú aplika Limpeza Jerál Obrigatóriu ba Funsionáriu Públiku sira hodi hamoos sidade laran. Ba funsionáriu hirak ne'ebé latuir obrigatóriu sei hetan sansaun, liafuan ne'e hato'o hosi prezidente Repúlika foin lalais ne'e iha televizaun.
Wednesday, April 22, 2009
Uma-fukun sai badín iha loron servisu
Uma fukun Parlamentu dalaruma badín no hakmátek. La’ós hakmátek ida be ema bolu PEACE ne’e ida... maibé hakmátek tanba Lia-na’in sira baruk tama servisu, dalaruma tama tarde, dalaruma latama liu ida. Horisehik la konsege hala’o plenária tanba ekipamentu mikrofone sira avaria. Orsamentu boboot tansá lasosa ekipamentu foun de’it, to’o prezidente da Repúblika hodi ko’alia sai iha TV kona-ba posibilidade atu hala’o eleisaun antisipadu, tanba ita-nia Lia-na’in sira demais tiha ona... sira abondona Uma-fukun bebeik hela ona. Domin ba povu laiha liu, sira akudi liu interese privadu duké interese komún.
Friday, April 17, 2009
Problema Bee-mós no Eletrisidade
Lahetan asesu
-
Situasaun Dili oras ne’e la’o di’ak ona maibé dalaruma governu haluha tiha ona nesesidade vitál rua ne’ebé oras ne’e populasaun sempre infrenta no kestióna . Problema rua ne’e maka:
1). Bee-mós
2). Eletrisidade
-
-
1). Bee-mós
Bee-mós ka Bee-hemu diresaun Surikmas-Ailók-laran-Matadouru populasaun kuaze sobu remáta tanba bee sa’e labele ba konsimidór sira nia uman. Ida ne’e tanba akontese kanalizasaun ilegál barak iha tempu krize. Ha’u hanoin membru governu sira loroloron liu-ba mai hela ho karreta no motorizada iha área sira ne’ebé polulasaun liliu Señora das águas sira ne’ebé ramerame ba forma kuru bee, maibé ladún fo importánsia ba problema ne’e. Oras ne’e populasaun iha área mensionádu susar tebes ba asesu Bee-mós.
-
2). Eletrisidade
Prepagu ne’ebé monta ba konsimidór sira seidauk kompletu 100% no parádu hela. Konsumidór sira hosi Taibesse, Kuluhún, Bidau no Bekora sei livre hela hosi prepagu. Karik governu hakarak atu fornese gratuíta eletrisidade ba populasaun, haree dezliga hotu tiha prepagu hotuhotu atu nune’e labele kria fali laran moras entre populasaun prepagu ho populasaun non prepagu sira.
-
2). Eletrisidade
Prepagu ne’ebé monta ba konsimidór sira seidauk kompletu 100% no parádu hela. Konsumidór sira hosi Taibesse, Kuluhún, Bidau no Bekora sei livre hela hosi prepagu. Karik governu hakarak atu fornese gratuíta eletrisidade ba populasaun, haree dezliga hotu tiha prepagu hotuhotu atu nune’e labele kria fali laran moras entre populasaun prepagu ho populasaun non prepagu sira.
-
Kestáun/pergunta
a). Atu monta fali prepagu foun mós demora tebetebes nune'e?
b). Atu hadi’ak de’it kanalizasaun bee-mós nian mós kleur tebes nune’e?
Thursday, April 16, 2009
Monday, April 13, 2009
Nakukun ba Naroman

Iha uluk oin ida ikus oin ida
La lori lia uluk badan lia ikus
Domin ida ita kuda buras daudaun
Ema seluk latama sobu domin ne’e
Fini kmanek ohin nian ba loron seluk
Ohin nian sei okir matak no mamar
Naroman leno mai fera nakukun
Sees hosi nakukun tama naroman
Odamatan domin nian loke mai ita
Portaun naroman loke ho domin
Thursday, April 9, 2009
Ami Hili Hakmatek (Espresaun Poétika XXXII)

Lalika losu-matan hodi dokorai
.
Lalika hakilar hatekir ami
*
Ami tane no saran fiar ba ita
Lalika hakilar hatekir ami
*
Ami tane no saran fiar ba ita
.
Tau matan koidadu satan oan ami
Tau matan koidadu satan oan ami
*
Wednesday, April 8, 2009
Ó-nian ha'u-nian ita hotu nian (Espresaun Poétika XXXI)
-Rai Murak Rai Lulik-.
Rai murak rai lulik ita hotu nian
Dalan murak dalan lulik ita hotu nian
.
Hosi ó mai ha’u laleet ona
Ita mesak maun-alin feton no naan
Dalan murak dalan lulik ita hotu nian
.
Hosi ó mai ha’u laleet ona
Ita mesak maun-alin feton no naan
.
Susar ruma kona ó tadu netik mai
Kasu to’ok ó susar mai ita rona.
Susar ruma kona ó tadu netik mai
Kasu to’ok ó susar mai ita rona.
Tuesday, April 7, 2009
Mate-ruin Doze Novembru hetan balu iha Semitériu Hera
Ekipa Forénsiku Austrália no Argentina iha Semana kotuk konsege hala’o Ezumasaun ba Restus Mortais Doze Novembru nian iha Semitériu Hera. Mate-ruin hirak ne’e hamutuk 16 de’it, kontráriu ho Laporan Resmi / relatóriu Indonézia nian iha momentu ne’ebá dehan katak: Memang benar hanya 19 orang yang terbunuh di peristiwa Santa Cruz, dimana ke 19 korban telah dikuburkan di pekuburan masal Hera, demikian laporan resmi yang disampaikan oleh KOMNAS HAM berdasarkan hasil investigasi. Ne'e bosok, tanba sira hakoi deit oitoan iha Hera no barak liu sira ba hakoi iha fatin seluk ne'ebé segredu tebetebes.
Rai-ku’ak balu ke’e tan duni maibé mamuk, lahetan mate-ruin.
Rai-ku’ak balu ke’e tan duni maibé mamuk, lahetan mate-ruin.
.
Iha parte seluk, família Vítima balu sente laran moras tanba durante prosesu Ke’e mate-ruin (Ezumasaun), laiha prezensa hosi membru governu sira.
Tuir informasaun, depoizde Semitériu Hera sei ba buka tan iha Suku Tibar ne’ebé deskonfiadu hanesan fatin ne’ebé TNI sira hakoi mate barak liu iha fatin ne’ebá.
Tuir informasaun, depoizde Semitériu Hera sei ba buka tan iha Suku Tibar ne’ebé deskonfiadu hanesan fatin ne’ebé TNI sira hakoi mate barak liu iha fatin ne’ebá.
Monday, April 6, 2009
Trajédia Liquiça (Espresaun Poétika XXX)
Liquiça 6 Abril '99
Ohin ó nia tinan 10 ona
.
Biban ida ne’bá imi halerik
Oras ida ne’bá imi sai vítima
Halerik imi nian tan rai doben
Terus ida imi nia tan ukun-an
Halerik hotu ona se bali se
Ukun-an hotu ona se lerek se
Oras ida ne’bá imi sai vítima
Halerik imi nian tan rai doben
Terus ida imi nia tan ukun-an
Halerik hotu ona se bali se
Ukun-an hotu ona se lerek se
Problema Foos MTCI nian
. Foos MTCI tonelada 40 lakon iha Armajén sé maka responsabiliza?
-
.Governu sei hala'o investigasaun duni ka lae? husik de'it ona?
-
.Primeiru Ministru haruka taka tiha lai Armajén maibé lahatene tansá maka sira loke fali iha Sesta (3/4/'09) liu-ba ? Sira lata'uk ka la respeitu ba desizaun PM nian?
-
.Oras ne’e Ministériu kompetente iha planu atu tau ai-moruk ida hanesan Formálin ba Foos MTCI hodi prolonga foos nia prazu. Ai-moruk ne'e sei fo Benefisiáriu di’ak ba konsumnidór sira ka lae?
Espírito Dezenvolvimentu ida ne’ebe Pozitivu no Klaru
Dezenvolvimentu bele la’o maibé sei hasoru hela Obstákulu boot ida iha leten tun mai kraik tanba bainhira ita haree hosi parte Saláriu Ministru sira nian ne’ebé aas no Saláriu Deputadu AMP ne’ebé mós aas tebetebes, Sasán iha Loja no Merkadu folin sa’e ba bebeik, Funsionáriu ki’ik sira de'it sosa sasán labele ona… satán povu simples sira? Tuir ha’u nia haree Dezenvolvimentu sei lala’o di’ak tuir ita nia hakarak tanba Balansu iha leten laiha no Governu laiha espírito dezenvolvimentu ida ne’ebe pozitivu no klaru.
Thursday, April 2, 2009
Adeus Konflitu, Benvindu Dezenvolvimentu
Agora iha liafuan foun ida dehan “Adeus Konflitu, Benvindu Dezenvolvimentu”. Ita hotu espera katak liafuan ne’e bele hamosu duni rezultadu foun iha rai laran. Uluk, tinan 2005 CAVR lansa nia Relatóriu Finál ho títulu “Hapara Violénsia”, maibé liu deit tinan ida iha tinan 2006 ita nia Lideransa sira “hakat liu tiha/ viola tiha” liafuan “Hapara Violénsia” hodi nakfilak fali ba “Hatutan Violensia” to’o iha loron 11 Fevreiru 2008 violénsia nia been atu midar ka moruk ita bele sente hotu ona hahú hosi povu ki’ik to’o ulun boot nasaun nian, ho lian Indonézia karik dehan “manis pahitnya dirasakan bersama semua kalangan, dari wong cilik hingga kepala negara”. Iha momentu nebá tekitekir ha’u na’in husu ba ha’u nia-an “ida ne’e maka naran Tsunami karik?”, tanba tarutu nakfera iha Aréia Branca ba para to’o Balibar. Entaun, ohin ho lia fuan Benvindu Dezenvolvimentu, ita espera katak Dezenvolvimentu bele habelar haluan tebes iha rai laran atu nune'e povu tomak bele koko ninia midar hahú hosi sidade ba to’o área rurál sira.
Monday, March 30, 2009
Naroman Seidauk Lakan Loos (Espresaun Poétika XXIX)
Ema boot, boot ba bebeik
Ema kiak, kiak ba bebeik
Ema bokur, bokur ba bebeik
Ema kra'es, kra'es ba bebeik
Liafuan 'HADOMI POVU' lia naran ida
Ema kiak, kiak ba bebeik
Ema bokur, bokur ba bebeik
Ema kra'es, kra'es ba bebeik
Liafuan 'HADOMI POVU' lia naran ida
Nu’u knananuk hodi hametin povu neon
Nu’u bringkus hodi hafutar povu tilun
Bainhira sai boot, sira di’ak ba bebeik
Povu ki’ik nu'u ki'ik terus ba nafatin
Ko’alia hadomi povu, liafuan loos
Promete tulun povu liafuan loos
Hadomi mak hadomi
Tulun mak tulun
Hein maka hein
Nu’u bringkus hodi hafutar povu tilun
Bainhira sai boot, sira di’ak ba bebeik
Povu ki’ik nu'u ki'ik terus ba nafatin
Ko’alia hadomi povu, liafuan loos
Promete tulun povu liafuan loos
Hadomi mak hadomi
Tulun mak tulun
Hein maka hein
Realidade la mosu
Padese ba nafatin
Naroman nunka tun.
Naroman nunka tun.
--- o0o ---
[edit fali iha 27/12/25]
Subscribe to:
Posts (Atom)


