Thursday, June 17, 2010

Sunu Rai (Espresaun Poétika LXII [I])




Sunu Rai

Sunu rai naba-naban iha fatin sira
Harahun ambiente, ameasa aihoris.
Tesi ai, sunu rai iha foho lolon
Loke dalan hodi simu dezastre naturál.
Tesi ai, sunu rai iha fatin-fatin
Harahun ambiente halakon domin.
~::~

Thursday, June 10, 2010

Ola malu to mate {Istória Komik I}

Ola Malu To Mate

Mai husi Baukau mai fila liman ho sasán karón-karón tun husi Bis tama merkadu, tia Nika la kole matan mós ladukur, nia hahú hasai ninia sasán husi karón nahe iha lona oan ida iha meza leten. Iha bua-maran, malus, repollu, fehuk-ropa no liis-mutin.
Nia hateke ba sorin iha tiu ida ema Bunak (ema bolu de’it tiu Bunak), nia mós fa’an hela modo metan no tomate.

Hanesan babain, bainhira ema ida fa’an sasán ruma nia sei hakilar temi sasán nia naran, karik sira fa’an koto-nurak sira sei hakilar ”koto-nurak, koto-nurak” no seluk tan.

Tia Nika hakilar hola malus temi de’it ”hola malu” Tiu Bunak hakilar ninian ”tomate”, ho nune’e sira-na’in rua hakilar hodi simu malun hanesan ne’e: Ola malu! Tomate!, Ola malu! Tomate!, Ola malu! Tomate!, Ola malu! Tomate!, to’o ema barak rona mai sai fali liafuan ”Hola malu to’o mate”, to’o sira-na’in rua nia malus ho tomate folin hotu tiha, sira na’in rua mós hahú nonok. Tiu Bunak hamrik hodi dada tiha sigaru lolon ida, no la’o pasiar oitoan iha merkadu laran, nia hateke ba maluk makasae ida fa’an hela manu aman di’ak ida, tiu Bunak koko hakbesik ba hodi husu: Manu ne’e folin hira? Tiu makasae: lapan! Tiu Bunak: lapan dolar? Tiu makasae: lapan! Tiu Bunak: lapan ribu? Tiu makasae ho hirus hatán: Ina gidá'e, au dean au nia manu ne au lapan!!! _ Ana lolo, ana gi asa to bura ere laka to bei seti. Fanu lai’ini di ta’ani, bego mau duro...? (Inan nia ulun, ha’u dehan ha’u nia manu ne’e ha’u la fa’an_ ema dehan ema nia manu la fa’an ne lalika husu natoon, rai-na'in basa ó karik...?).

Tuesday, June 8, 2010

Abii Ria (Espresaun Poétika LXI)

Tun husi Laulara mai Merkadu
Tun mai angguna fila angguna
Lori ho modo-tahan no aifuan
Haknauk fila-liman iha Merkadu

Sasán folin hotu fila Laulara
Hola netik O.B tahan ida-rua
Hola mós ikan maran, masin no sabaun
Abii Ria fila uma aban mai fali.

Foufoun Abii Ria la’o mesa-mesak 
Haknauk hamutuk besik maun Meu
Matan ikun baku malu fuan hatán
Maun Meu fó sinál Abii la ses.

Koñese malu iha merkadu
Domin hahú iha oras fila-liman
Liuhosi fila-liman forma uma-kain
Abii Ria maun Meu domin la kotu.
~::~

Monday, May 31, 2010

Raihenek Mutin {Ekspresaun Poétika LX}



Foto (Abrao, Eben Higino)


Raihenek Mutin

Molok loro-matan mout iha lokraik
Labarik halimar tuir rítmu rai nian
Laloran tasi baku sa'e ho hakmatek
Anin tasi bá foho ho amizade.

Ema barak sei tur ai-mahon okos
Kulit metan, kulit mutin, kulit makerek
Bikini kalsa badak simu anin tasi
Peskadór tun tasi, buka modo kalan.
~o0o~

Fulan Naroman {Ekspresaun Poétika LIX}


Fulan Naroman

Naroman leno mai leno rai Timor
Leno ha’u-nia fuan, matan no tilun
Haburas ha'u-nia domin loke ha’u dalan

Naroman leno mai leno rai laran
Leno husi Knua matan to’o mai Vila
Leno ho naroman no tatoli

Tatoli tun mai kasu lia domin
Domin bé kasu mai atu habelar
Habelar ba ó no ba Pátria.
~o0o~

Tuesday, May 25, 2010

KAK (Espresaun Poétika LVIII [I])

Ó Moris mai atu tulun Korruptór
Ó mosu mai atu salva Na’oktén
Ó moris mai nu’udar Abrigu
Ó mosu mai nu’udar Kortina
Ó moris mai nu’udar Aimoruk
Ó Funan mosu mai funan la Morin.
~o0o~

KAK La Hetan Dalan {Komentáriu}

Kak, Tansá Maka Dalan ba Ó Seidauk Iha?

Vise Ministru ba Asuntu Administrasaun Mário Carrascalão liuhosi konferénsia imprensa (24/5/2010)deklara katak “SUSAR ATU HETAN KORRUPTÓR SIRA” tanba iha envolvimentu “Ema Boot Governu” barak hodi trava prosesu investigasaun, tan ne’e, KAK (Komisaun Anti Korrupsaun) hetan difikuldade boot atu hala’o ninia knaar ho didi’ak. Deklarasaun iha leten hato’o husi Mário Carrascalão nu’udar Vise Ministru ba Asuntu Administrasaun, maibé deklarasaun husi KAK rasik ita seidauk rona. Dalaruma KAK sira “Ta’uk no Moe” atu fó sira-nia komentáriu, tanba governu maka harii KAK maibé to’o ikus governu duni maka taka dalan ba sira.

Wednesday, May 19, 2010

Frente Tolu Katak Sá? (Komentáriu)

Frente Tolu katak:

Frente Armada, Frente Klandestina no Frente Diplomátika
Frente tolu (FA-FK-FD) ne’e ka’it malu metin nu’udar fatuk-lali’an tolu hodi tane independénsia. Frente Diplomátika mosu tanba iha Frente Armada, nune’e mós Frente Klandestina iha tanba Frente Armada.
Frente tolu ne’e mosu tanba iha Frente Revolusionária de Timor Leste Independente (Fretilin / ema balun bolu de’it ‘Efi’ ). Fretilin ka ‘Efi’ duni maka proklama independénsia unilaterál iha 28 de Novembru 1975 no restaura hikas iha 20 de Maiu 2002 data/loron ne’ebé ASDT muda’an ba Fretilin. Fretilin duni maka hahoris Frente tolu ne’e, tanba Fretilin maka hodi halo funu hasoru Invazór Indonéziu durante tinan 24 nia laran, tanba Fretilin maka hodi hetan independénsia. Ha’u empresta uitoan maluk CPD-RDTL sira-nia liafuan katak independénsia la’ós tau iha Bandeza maka entrega de’it mai ita, maibé independénsia liuhosi funu naruk ida-ne’ebé kahur ho ran no ruin.

Thursday, May 13, 2010

Pakote Referendu Loke Ita Matan (Espresaun Poétika LVII)

Projetu oioin folin laiha
Nadodon tun mai folin laiha


Ema hotu la haksolok ba planu ne'e
Halo ema mukit liu, tan planu ne'e



Ita bele hakilar to’o lian maran
Seidauk rezolve problema sira



Ita bele tanis tan to’o matan bubu
Seidauk fase hotu problema sira


Pakote referendu folin laiha
La hun la dikin naran laiha.
~o0o~


Wednesday, April 28, 2010

Ha'u Ema Loli-na'in (Espresaun Poétika LVI)

Ha’u ema ki'ik rai ne'e nian
La lakon direitu hodi espresa
Ha’u ema baibain ema rai ne'e
Nu'udar loli-na'in ema Poeta  

Loli musan semo ba hodi hamaus
Loli musan suli ba hodi hamidar
Hamaus ó neon hodi tau domin
Hamidar ó domin hodi haknaar.
~o0o~

Thursday, April 22, 2010

Ha'u-nia Belun iha Governu {Espresaun Poétika LV}

Serbisu didi’ak foti ita rain
Bok-an badinas la'o ba oin.
Karreta estadu fasilita Belun
Tau númeru ho G fó-tulun Belun.
Keta baruk resik keta sura kolen
Hatudu domin haburas dixiplina.
Rai Timor doben - Rai doben Joven
Tau matan didi’ak hodi bali nia
Keta tenik nafatin hodi sobu nia.
Hametin unidade haburas domin
Tuba forsa hamutuk tane ba leten.
Keta tur bilán hodi tane hasan
Mai hotu haka’as dudu ba oin.
~o0o~

Wednesday, April 21, 2010

Udan {Espresaun Poetika LIV}

Kalohan mahar mai taka rai metin
Udan turu xuviska lemo rai laran
Rai dodok monu tun iha fatin balun
Estrada satan netik komunikasaun.
-
Bee kanu nakotu balun entupidu
Bee sa'e harahun sobu komunidade
Ponte tohar naba-naban iha rai ne'e
Ema sai ladi’ak laran sai susar
-
Susar hetan asesu ba bee-moos
Susar halo viajen sai bá foho
Moris ema nian la hakmatek
Dezastre mundu nian afeta povu
Hatudu mai ita susar oioin
~::~

Tuesday, April 20, 2010

KAK {Komisaun Anti Korrupsaun} Espresaun Poétika LIII

"Na’i KAK sira"

KAK,
Ó moris mai hodi kak lerek sá
Ó mosu mai hodi ke’e lerek sá

Ó moris mai nu’udar kortina
Hodi sai abrigu subar nia oin
Hodi tiru la kona si’ik la hetan

Ó mosu mai nu’udar ai-moruk
Hodi kura nia kanek sai ba fitar
Hodi subar nia fo’er sai ba moos
۩۩۩۩۩۩۩۩۩۩۩۩۩۩۩۩۩۩۩۩۩

Na’i Korruptór {Espresaun Poetika LII}

Tolera beibeik buras nafatin
Hasé beibeik halo nafatin
-
Hetok ema protesta buras liután
Hetok ema kritíka moris liután
-
Protesta daudaun lamas daudaun
Kritika daudaun na’ok daudaun
-
Lamas daudaun hamahar ó-nia bolsu
Na’ok daudaun haték ó-nia kabun
-
Bolsu nakonu hodi lamas beibeik
Kabun sai tek hodi na’ok nafatin
~::~

Prezidente da Repúblika - Hametin Pás no Unidade Nasionál (Komentáriu)

Diálogu Aberta Prezidente da Repúblika ho Tema “Hametin Pás no Unidade Nasionál” iha Distritu Manatuto ne’ebé foin lalais ne'e hala'o iha Sub-Distritu Laclubar

Populasaun Distritu Manatuto inklui Sub-Distritu 6 hanesan Sub-Distritu Manatuto Vila, Laleia, Lacló, Laclubar, Soibada no Natarbora konsentra hamutuk iha Sub-Distritu Laclubar iha loron Sesta 16 Abríl 2010, hodi hato’o sira-nia preokupasaun ba Prezidente da Repúblika ho ninia kometiva sira. Ekipa Prezidente da Repúblika kompostu husi Prezidente da Repúblika, Vise Ministra Saúde, Sekretáriu Estadu Obras Públika, Sekretáriu Estadu Eletrisidade - Água i Saneamentu, Diretór STAE no Vise Sekretáriu Estadu Agrikultura nian. Reprezentante husi Sub-Distritu 6 hato’o sira-nia Preokupasaun barak kona-ba: Estrada nu’udar Média Komunikasaun Prinsipál nian ba Transporte Terrestres, Merkadu, Rede Satélita Timor Telekom, Agrukultura, kestaun Karreta Ambulánsia ho kuda hodi fasilita médiku sira ba área rurál, Salaun Sorumutu Sub-Distritu nian, kestaun idozu no Antigus Kombatentes, nst.

Prezidente Repúblika husu ba Membru Governu sira atu tau atensaun no halo vizita regulár ba Distritu no Sub-Distritu sira, tanba tuir realidade membru governu sira barak maka hakarak liu ba vizita Distritu Surabaya, Distritu Denpasar no Distritu Singapura, no sira barak gosta ba "Kumu Isin" iha Distritu Surabaya, ha’u la hatene ba "Kumu loos isin ka kumu buat seluk, heheheh" Prezidente da Repúblika hatutan tan nune’e hodi hamnasa. Prezidente da Repúblika hatutan tan katak (OTF-2010) Orsamentu Tinan Fiskál 2010 ne’e boot tebe-tebes maibé la hatene loos osan sira-ne’e ba para hotu iha ne’ebé, tan ne’e Emboot Estadu ne’e deklara tan katak nia sei Veto OTF-2011 bainhira nia haree la tuir nia hakarak. Emboot kompara mós governo Indonézia ne'ebé halo estrada iha tinan 20 ona sei bele dura nafatin to'o agora, maibé estrada ne'ebé governu TL halo foin tinan 1 de'it naksubu ut fali ona.

Ho nune’e ita bele analiza katak Prezidente da Repúblika mós rekoñese katak Governu AMP maka Governu ne’ebé Tolera no Haburas liu Korrupsaun. Projetu konstursaun barak maibé laiha kualidade. Governu AMP laiha MOE, laiha Domin ba Povu no Rai doben ida-ne'e.

Monday, March 22, 2010

Gil, ó-nia domin iha ne'ebé (Espresaun Poétika LI)

MTCI (Ministériu Turizmu, Komérciu no Indústria)
Gil Alves hakarak luta liu ba Komérciu hodi habokur an
Nia haluha tiha Turizmu no Indústria
Nia halo povu ki’ik sai mukit liután
Haluha tiha nia knaar atu dezenvolve Povu
Haluha tiha nia hahalok fo'er iha tempu Rezisténsia

Oh Gil... bainhira maka ó bele iha domin ba Povu?
Povu ki'ik ne'ebé uluk ó la fiar sira-nia luta
Povu ki'ik ne'ebé uluk ó hamutuk ho Bapa hodi sama sira
Oh Gil...?!

Keta Fahe Natón Kilat ba Povu Ki'ik Sira (Komentáriu)

Nu’udar Forsa tantu Polísia ka Militár, sira-nia dever atu defende Povu iha Nasaun Soberanu ida tanba iha Povu maka hodi iha Nasaun la’ós atu defende Fatuk no Ai, ka Kuda ho Karau. Tan ne’e, Polísia ka Militár laiha direitu atu fahe KILAT ba Povu Sivíl sira hodi oho malu. Polísia ho Militár nia knaar atu defende interese nasionál la’ós interese privadu.

Monday, March 15, 2010

Moris iha Mundu hanesan Komedi (lia murak hosi Charles Chaplin)



Moris iha Mundu hanesan komedi

Moris ne’e hanesan komedi ida, ne’ebé la presiza ensáiu.
Tan ne’e, ó bele hananu, tanis, dansa, no hamnasa hahaek
halo buras kmo’ok liután molok kurtina palku nian taka,
no komedi sei remata lahó basa-liman”.-

Liafuan murak hosi Charles Chaplin
Tradus hosi Aquarius vinte tres

Tribunál nu’udar Dasin (Espresaun Poétika L)


Tribunál nu’udar Dasin

Tribunál nu’udar Dasin hodi Tetu
Tetu hodi hatene Loos no Sala
Liafuan nu’udar Ponte hodi liu
Liuhosi dalan Kle'uk ba dalan Loos

Portugés no Tetun mak ita lian
Lia Mutin lia Metan mesak ita lian
Lia Mutin tama mai seidauk todan
Tetu karik ba dasin Metan todan liu

Labele Uza Natoon Portugés iha Tribunál (Komentáriu)

"Preokupasaun Jenerál Taur Matan Ruak nian sai Ita hotu nian"

Ezijénsia husi Jenerál Taur Matan Ruak atu uza lian Portugés iha Tribunál ne’e mós di’ak atu arguidu sira bele inteira liután prosesu julgamentu. Ita hotu hatene katak Tribunal nu’udar Órgaun Soberanu ida hanesan mós ho Lia-Na’in Parlamentu Nasionál sira ne’ebé uza lian Tetun hodi debate LEI sira iha Uma-Fukun, tansá maka Tribunál mós la uza Tetun? Ida-ne’e maka kestaun boot ida-ne’ebé uluk kedas haluha tiha atu dezenvolve. Ha’u pesoál louva jenerál ninia preokupasaun maibé nusa maka uluk kedas la fó ideia ne’e? Tanba karik ha’u lasala, iha ona vítima barak ne’ebé Tribunál viola sira-nia direitu. Iha Arguidu barak maka la hatene ko’alia Portugés ne’ebé pasiénsia de’it hodi hein “Mareta Tribunál” nian tarutu iha meza leten hodi simu sentensa. Tan ne’e, preokupasaun Jenerál nian bele hodi loke Ulun boot Nasaun sira atu keta aumenta nafatin vítima foun iha Tribunál.