Tuesday, April 28, 2020

Hamaluk Malu Ho Lia Ida De’it (e.p 180)

Buka belun di'ak iha susar laran
Hamaluk malu atu kore susar hotu
Tur hamutuk iha biti boot
Mama malus hamutuk lia ida de’it.
 -
Iha dalan klaran sai oin seluk
Hanoin oin seluk dalan sai sanak
Tuur hamutuk fali atu hili lia foun
Maluk balun hakarak balun lakohi.
 -
Hamaluk ida-ne’e sai folin laek
Lia-anin deskobre maluk seluk nia hanoin
Maluk ho maluk hata’uk malu
Hata’uk maluk tan ta’uk lakon belun.
~::~

Saturday, April 25, 2020

Estudante Sira Mai Hosi Tasi-Balu (e.p 179)

Estudante oan sira hosi tasi-balu
Fila hikas mai liuhosi fronteira
Hafuhu rai, menas  ba malu
La hosi Dalan Boot, hosi Laho Dalan
 -
Autoridade kompetente hein mota ain
Jornalista ho Kamera foka entrevista
Estudante oan sira tama Kontra Bandu
Estadu Emerjénsia aplika liu ona.
 -
Sira halai mai tan ta’uk Corona
Sira halai subar hosi País Afetadu
Sira halai mai tan lakohi lakon
Atu di’ak ka at hela ita rain
 -
Iha ita balun mak lakohi simu sira
Lakohi sira atu aumenta tan moras
Nu’udar Poeta ha’u apoia sira
Atu di’ak ka lae, sira ita oan.
 -
Tan de’it Corona dalan sanak barak
Iha dalan legál - iha ilegál
Mundu tomak agora "Lutu Metan hela"
Bainhira loos bele "Kore Lutu" ne’e.
~::~

Thursday, April 23, 2020

Bainhira Hasoru Fali Malu (e.p 178)

Fahe malu ida-ne’e sente todan duni
Ita balun bá foho, balun metin uma
La halai ba kartús, halai ba virus
Tan Coronavirus ema mate nabnaban.
-
Naha foun ida-ne’e todan tebes duni
Negosiante ki’ik fila-liman la folin
Fila-liman la folin, tan Estadu Emerjénsia
Sasán la folin, halerik husu tulun.
-
Ne’e mak Funu Mundial Datoluk nian
La mate ba kilat mate ba COVID
Kada loron ataka ema, atus ba atus
Ataka ema mate mai, atus ba rihun.
-
Bainhira remata, ita sei haksolok
Maun alin, bin feton hasoru hikas malu
Sei hakoak malu ho matanbeen
Matanbeen lunturu no haksolok.
-
Atividade komérsiu sei loke hikas
Komersiante lokál hasoru fali malu
Hasoru fali malu ho negósiu baibain
Negósiu baibain moris foun fali.
-
Eskola sira kulapur hotu, sei manas fali
Profesór estudante sei hasoru malu
Atividade kontinua hanesan baibain
Resintu eskola nian rame foun fali.
-
Atividade relijioza la’o normal
Sarani sei haksolok bá Igreja
Iha Misa laran ita sei kaer-liman
Hadame malu fali ho Kristu nia Paz.
~::~

Wednesday, April 15, 2020

Tenke Ta’uk Tenke Mós Pániku (e.p 177)

Situasaun tama ona perigu nian
Pasiente Corona aumenta tan
Odamatan fronteira taka la metin
Loke taka, tama sai, taka la metin.

Keta sujere atu “lalika pániku”
Pesti foun ida-ne’e perigozu tebes
Ita ema tenke ta’uk tenke mós pániku
Tan de’it la pániku ema barak hetan corona.

Seguransa kontrola tama kintu kantu
Hakarak ita ema livre Corona
Populasaun tenke hela metin iha uma
Metin iha uma, subar metin ba corona.

Bainaka rai-li’ur tama mai, tama KUARENTENA
Hotél KATUAS loke liman ho domin simu bainaka
Klínika naran Vera Cruz fatin IZOLAMENTU
Pasiente infetadu tama ho ESPERANSA.
~::~


Nota: mensajen “lalika pániku”, (ne’e sala!)

tenke ta’uk tenke mós pániku (ne’e mak loos!)

Friday, April 10, 2020

Tempu Sama Hare iha Manatuto - ili Rentau (e.p 176)

Oras sama hare - iha ili Rentau
Nahe hare ho kain - ba biti boot
Feto mane hamutuk - sei kaer liman
Kaer liman hadulas - hodi hananu
Hananu ho Galolen - hodi sama hare
Fetorán mane klosan - rame liután.

Hananu hahú - ho refraun
“Ina Noi ye - go to’un ti ga mai”
“Noi Ina Noi ye - go to’un ti ga mai”
Kantiga oioin - tutan ba malu
Sama hare haksolok - to’o rai naroman
To’o rai naroman - tuir lisan rai nian.
~::~

Tuesday, April 7, 2020

Iha Uma De’it Tanba Ta’ut Corona (e.p 175)

Na'i Lulik nu’udar bibi-atan di’ak
Harohan mai ami bibi oan sira
Rai lulik uma-lisan, rai ne’e nian
Nu’udar lutu, satan balada fuik

Corona matan bubu buka han ema
Uma lisan rai ne’e, sei la fó biban
Loriku rai dok buka dik funan
Kakoak uma let la fó fatin.

Odamatan igreja taka ba sarani
Taka netik sarani, la tuir misa
Loron Páskoa to’o mai, iha uma de’it
Sunu lilin Páskoa nian, iha uma de’it

Bee-sarani malirin la da’et mai
La da’et mai tanba la hakat bá
Ida-idak sunu lilin iha uma de’it
Simu bénsaun Páskoa nian, iha uma de’it.

Tan de’it corona, hakat la luan
Hakat la luan, tan ta’uk ó corona
Ema hotu hakarak hetan moris naruk  
Hakarak moris naruk, iha uma de’it.
~::~

Wednesday, April 1, 2020

Stay Home (e.p 174)



Stay Home

Bem vindo Um de Abril
Ó to’o mai lori mós lia-loos
La lori lia bosok - lia piadas
Maske ohin dia un - loron bosoktén
Stay home tiha de'it - lia la kona
Hakmatek ó uman - hein lia foun
Hasees-an tiha - hosi Covid dezanove.
~::~

Friday, March 27, 2020

Ha’u-nia Doben Morena Sees ba Corona (e.p 173)

Tan de’it Corona ita la hasoru
Loja sira Dili laran odamatan taka
Estrada badín ema la rame
La’o iha estrada la hasoru malu.

Estadu Emerjénsia aplika ona
Labele tur grupu lurón ninin
Evita Corona da’et ba malu
Kuidadu Corona da’et ba doben.

Corona da’et mai, la hosi anin
Corona belar an, hosi liman-fatin
Labele re’i malu ka kaer liman
Obriga ita ho distánsia sosial.

Estudante oan sira halai mohu
Tabele ba bus halai bá foho
Halai bá foho tan ta’uk Corona
Corona da’et mai tama ho silénsiu.

Laiha lian, laiha tarutu
La’ós kilat, la’ós rama Ambon
Nia mosu mai la husu lisensa
Nia tama mai nu’udar na’oktén.

Nia hakarak liu mak rai malirin
Nia ta’uk liu mak rai ne’ebé manas
Karik doben Morena hetan Corona
Bok-an ho rápidu bá hasoru médiku
Ha’u-nia doben Morena ó iha-ne’ebé?
~::~

Sunday, March 22, 2020

Pasu Preventivu hodi kombate Corona virus


 
Pasu Preventivu hodi kombate Corona Virus

Bafa ai-bakmoruk nia sos ho bee manas nakali, kanuru han 1 ba kopu isin 3 ka 4, kopu 1 bele fahe ba labarik na'in 3 ka 4, no kopu ida fahe ba ema adultu na'in-2. Loron 1 hemu dala-2 iha dadeer no kalan. Nia nesan bele kahur ho bee morna hodi kose ba isin, susuk sei la mai besik ita. Karik sente laran kman bele koko rasik hahú ohin. Info idatan mak baukmoruk bele hodi kura moras oioin. Esforsu hotu bele la'o ho susesu bainhira akompaña ho boa vontade.

Saturday, March 21, 2020

Hadomi Ita-an To’o Ema Seluk (e.p 172)

Maluk, ó di’ak ka lae
Semana ida ona la rona is
Maluk, ó iha-ne’ebé
Semana kotuk iha loos ne’ebé
Kadalak suli mutu sai bee inan
Tama mutu suli tun sobu sidade

Maluk, ó iha-ne’ebé
Dezastre naturál sobu ema nia uma
Pesti foun CORONA ameasa mundu
Mundu tomak haksumik buka defeza
Defeza ba povu ba maun alin.

Maluk, ó sente oinsá
Ha’u fuan ki’i no ta’uk tebes
Hasoru malu karik keta kaer liman
Tabe de’it hosi dok la besik malu
Aimoruk seidauk iha keta haluha Orasaun 
Ita Fé mak forte Corona sei la tama.

Maluk, keta haluha tau maskra
Fase liman ho sabaun molok atu han
Hanorin ita oan no maun alin
Hadomi ita-an to’o ema seluk.
~::~

Thursday, February 27, 2020

Kameli Morin (e.p 171)



Kameli Morin
-
Kameli tahan lotuk, naran oioin
Abut hosi rai Timor, morin lemorai
Nia morin lemorai, futar rai nian
Futar rai nian, mina-morin rai ne'e.
~::~

Nota:
Ai-kameli tahan (Tetum)
Folhas de Sândalo  (Português)
Sandalwood leaves (Inglês)
Daun Cendana (Indonesia)

Ha'u orgullu tanba ita-nia rain iha Ai-horis ida ne'ebé avó beiala sira hanaran "Ai Kameli". Dezde tinan rihun-6 (6000) liubá nogosiante Xineza sira hakur tasi mai buka nia. Ita-nia avó beiala sira mesak analfabetu no laiha koñesimentu kona-ba ai-horis ida-ne’e entaun sira fa’an ba Xina oan sira hodi troka de’it “hena no aihán”. Tanba ai-kameli moris iha rai Timor laran tomak hahú hosi lorosa’e to’o loromonu NTT nian, entaun Indonézia bolu ilha Timor nu’udar ilha de sândalo (pulau cendana). Oras-ne’e iha ONG balun mak hahú enkoraja populasaun atu hadomi, valoriza no kuda ai-kameli tanba iha valór boot no folin karun. Iha tempu okupasaun Indonézia, iha fábrika mina-morin Ai kameli iha subida Fatu-Ahi nian ne’ebé oras-ne’e abandonadu. 

Wednesday, February 19, 2020

Dalan Klot Ba Ema Ki'ik (e.p 170)

*
Foin book-an - sira 'trava' netik
Foin hakat pasu rua - sira 'selok monu' tiha
Dalan atu naruk - sira 'hakotu' uluk
Tempu atu luan - sira 'habadak' tiha
Ata oan ki’ik - book-an 'labiban'.
**
Vendedór ambulante -  movimenta tuir oras
Toka nia múzika - dada atensaun
Kompradór atu sosa - sei dada is
Sasán folin sa’e - doit rahun la to’o
Doit rahun la to’o - tan dolar la sirkula
***
Vendedór iha merkadu - habai-an ba loromatan
Hein kompradór - mai fihir nia sasán
Fihir netik ba - la hola mós la buat
Fihir barak liu - sosa mak uit
Sosa mak uit – tan tuir kapasidade.
****
Pasiénsia de’it ona - simu realidade
Programa tun mai - sira Xumba tiha
Orsamentu la Pasa - tan de’it Ambisaun
Iha leten - Xumba OJE
Ata oan iha kraik - hakat dalan klot.
~::~

Saturday, February 8, 2020

Tansá La hamutuk (e.p 169)

To’os boot imi kaer Tinan Rua laran
Aihoris fuan laek batar boen hotu
Serbisu Tinan Rua folin laiha
Atu tama Tinan Tolu imi fahe malu.
-
Fahe malu tan de’it la rona malu
Fahe malu tan de’it buat laek ida
Imi koko hatudu komedi furak
Parente rai dok rona hamnasa
-
Iha leten hatudu imi-nia jeitu
Ema ki’ik iha kraik, haree laran moras
Laran moras tan imi la loke laran
Tinan Rua kaer to’os kaer saugati.
~::~

Thursday, January 23, 2020

Hakmatek Nafatin Iha Ó Fatin (e.p 168)

Anin boot tarutu hosi kapitál
Tarutu lemorai tama aldeia
Laloran tasi nian baku rai maran
Baku monu na’in-3 iha Sesta kalan
Maun alin inan feton tur hakmatek
Hakmatek hodi simu realidade
Hakmatek hodi hein novidade foun.
~::~

Saturday, January 18, 2020

Fase Matan Lai (e.p 167)


Fase Matan Lai
-
La hadomi tanba la koñese
Midar ka moruk ó koko hotu ona
Mutin ka metan ó haree moos ona
Agora ó tuur hateke hodi hanoin
Hanoin tan atu halo lerek sa?
Hanoin tan atu koko tan sa?
Di’ak liu la’o lakon de’it
Bá fase matan lai iha lidun ruma.
   ~::~

Sunday, October 13, 2019

Hein Mak Hein (e.p 166)


Maun Tomás halo-an haree la sente
Mau Peu halerik husu hela tulun
Husu hela tulun tuir maun promete
Promete hotu tiha haluha lakon.
~
Maun Tomás hatene daudaun finji la haree
Goveia ain moras la’o labele
La’o labele tanba ain uat sin
Kontente hosi li’ur subar hela moras.
~
Iha Basar laran maun Tomás doko rai
Maun Felis Regadór lakohi lakon
Knaar rihun-neenulu nu’udar promesa
Promesa hotu tiha la hatudu tuir.
~
Maun Tomás, maun Felis, hanoin tetu lai
Goveia nia moras rai-dook temi
Maun Xiku la’o ketak la liga rai
Mau Peu kbiit laek hein mak hein.
~
Ó keta dehan: ha’u soe lia
Ó keta katak: ha’u bobar lia
Ó ibun beek, ó kabeen boot
Ó lohiteen be, ó domin laek!
~::~

Sunday, September 22, 2019

Loron Nakfilak ba Kalan (e.p 165)

Hosi nabilan loromatan ikus
Hakat ba kalan roman fulan nian
Leten as sei nakonu ho nabilan fitun nian
Anin hu hakmatek rai sei badín.
 -
Mehi balun mak ha'u haluha kleur ona
Ha’u loke hikas album foto antiga
Ba domin ksolok be karik ha’u iha
Biban furak balun be karik lakon let.
 -
Hosi dapur, ha’u horon kafé suhan morin hosi oan feto
Ha’u tur silu ain iha varanda
Rona mós viola lian hosi viziñu
Simu ha’u-nia kafé timis mesmesak
Susuk ruma tata mós ha'u la sente.
~::~

Thursday, September 12, 2019

Malirin (e.p 164)

MALIRIN
-
Tempu anin malirin iha rai-manas
Malirin hanesan fali iha rai-malirin
Malirin hosi loron to’o tiha kalan
Malirin hosi kalan tama to’o dadér
Ibun kulit maran isin lolon kaskadu
Reboka handbody hodi hamamar
-
Tinan ida-ne’e lahanesan tinan kotuk
Dadeersan kaer bee, isin tata’uk
Lokraik atu hariis, isin tata’uk
Babeur ita atu lalika hariis
Obriga ita atu hatais farumanas
Malirin tinan ne’e lahanesan baibain.
-::-::-::-

Monday, September 9, 2019

Hanoin-Hikas Setembru Negru Noventa Nove, Tinan 20 Liubá

Mota Laran Lu-Amut - Kairui, Manatuto 11 de Setembro 1999
~
Hanoin-hikas situasaun Setembru Negru noventa-nove, altura ne’ebá ha’u serbisu ho UNAMET, bainhira ONU anunsía Rezultadu Votasaun iha 4 de Setembru 99, no Staff Internasionál sira tenke sai hosi Manatuto husik hela ami, entaun iha 6 Setembru, ha’u evakua ho joven na’in 2: primu Manaduk ho kolega Filipe de Carvalho (ho naran estimadu:Ibik) bá natar ninin Kuruk-Lidun Manatuto nian. Ami lubun ida mak toba iha ne’ebá hamutuk ho profesora Madalena ho nia oan sira, belun Armada (Geraldo Gomes), belun Carlito Pinto ho nia kaben, nst.  Tuirmai kronolojía evakuasaun: 


·         6-9-99:      Evakua hosi vila bá toba iha natar ninin Kuruk-Lidun área Aiteas nian.

·         7-9-99:      Sa’e foho bá Wegaba (sei iha área Aiteas). Ami akampa iha mota ninin, foho lolon sira, no informasaun hosi ema rai-na’in katak “labele hariis ho sabaun, se lae mota bele maran tiha tanba rai ne’e lulik”, labarik joven sira sente estrañu uitoan no ladún fiar, entaun liu de’it loron 5 mota mós maran. Ami tenke buka fatin seluk ne’ebé iha bee.

·         11-9-99:      Dadersán, Ha’u bá buka aihán iha Kairui tuir señór Simião Latiboe no tiu ida ho naran koñesidu Asala, hosi nia dialetu ha’u identifika nia ema Laleia, portantu sira na’in-rua mesak ema Laleia oan. Ami tama Kairui oras lokraik ona, ha’u tama kolega Duarte (naran kódigu: Rame [agora membru PNTL]) nia uma, susubeen kopu boot ida nia prepara hela ba nia-an hatuur hela iha meziña ida leten, ha’u tama bá... ha'u hemu hotu tiha la fó tan obrigadu. Ha’u ho irmaun Duarte Rame koñese no toman malu kedas durante tempu rezisténsia. Ho susubeen ne'e ha'u sente bele bosu netik uitoan. Populasaun Kairui evakua sai hotu bá ailaran, kios ida mós laiha, ami tenke fila-fali ho liman mamuk bá Wegaba. Tuir dalan, ha’u konsege hetan tan kolega na’in tolu, no ami hasai lai foto. Sira kontinua evakua nafatin, entaun ami tenke fahe malu.  Ami na’in-3 (hau, Latiboe, Asala) sa’e nafatin mota to’o hetan fali irmaun João Timóteo ho nia família rai hahú nakukun dadauk ona. Iha-ne’e ami sente di’ak fali ona, ami toba lai iha-ne’ebá iha mota ninin ai-kakeu laran, Lu-amut nian.  

·         12-9-99:      Dadersán de’it ami fila-hikas mai Wegaba. Tuir dalan ha’u hakfodak tanba hetan fali sobriñu Maunó Guntur, sira  mós foin bá hosi Dili. Sira kontinua bá Waimory no ami tenke sa’e fali foho boot ida ne’ebé hori sehik ami liu ne'e hodi tuun fali mai ami-nia akampamentu Wegaba.      

·         13-9-99:      Ami muda fatin bá fali mota ulun ho naran Akampamentu Mata-Ahuk, tanba bee mota Wegaba nian maran ona.

·         16-9-99:      Komandu Falintil delaga maun Domingos Apai matebian ho Regu Armadu ida bá fó orden atu refujiadu ne’ebé akampa iha foho lolon sira tenke tun bá konsentra iha Kairui hodi bele asesu ba Aihán ne’ebé aviaun hatuun mai refujiadu sira. Ami liu fali hosi Lu-Amut bá akampa iha mota ninin/ natar laran Tabakurón. Durante ami akampa iha Tabakurón aviaun konsege hatuun aihán kuaze dala-3 de’it, ne’e mós hadau malu mate mak bele hetan uitoan. INTERFET tama iha Dili ami iha Ailaran.

·         24-9-99:       Ha’u ho joven na’in-10 bá Komandu Falintil iha Waimory hodi husu ajuda netik aihán ruma. Joven sira-ne'ebé ha'u sei hanoin sira-nia naran mak hanesan: Aboik (PNTL), Filipe de Carvalho, Abis - Edes - Malaku - Ivan, sra-na'in-4 mesak maun-alin, tama tan Ajó (tiu Joaquim eis Xefe Suku Primeira) nia oan mane, Asara, nst., inklui tiu Amutin matebian ho nia oan mane Nelio no oan mane ikun Aninu. Komandante Falur Rate Laek mak simu ha’u ho grupu,  no komandante Falur fó orden ba adjuntu Tiger Kablaki hodi arranja fos saku tolu mai ami, ha'u hetan fali sobriñu Maunó Guntur iha ne'ebá, ha'u buka fali irmaun Arca atu husu netik tabaku ruma, seidauk hetan malu, rona sira bolu ha'u-nia naran entaun ami aproveita kedas truk vaskolante ida atu bá Kairui tula hela ami-nia fos.

·         1-10-99:      Ami komesa tama fali ona, maibé ami sei refujía iha Kairui laran iha irmaun Tomé /eis-profesór ida nia uma, oras-ne’e irmaun Tomé muda fali nia profisaun no servii fali nu’udar PNTL.

·         7-10-99:      Ami bele tama hikas ona mai Manatuto mai haree fali Manatuto nia oin foun ne’ebé nakonu ho lalar-asu, nakonu ho ahi suar no latun nakonu ho tristeza no matabeen. Bele imajina, ita to’o iha igreja Manatuto, ita bele hateke hetan loja Uma Fatuk ho distánsia kuaze metru atus-4 nian ne’ebé antes ne’e haree la borus, maibé  tan de’it Milísia Mahadomi sira sunu, Manatuto laran sai tetuk tiha hanesan kampu. Ita haree fali ona lona azúl hosi asisténsia umanitáriu UNHCR nian mak dada iha bairru laran. Biar Triste maibé Haksolok mós tanba bele hasoru fali família ne’ebé namkari lemo-lemo tan de’it atitude Milísia Asasíniu sira. Ami bá toba iha Hiban Rasa, to’os tia Adai sira-nian, tia Adai ho tiu Mutin matebian ne’ebé uluk ha’u hela ho sira iha Taibesi durante SMA tinan tolu nia laran, ami mak halai hamutuk no fila mai mós hamutuk nafatin.

·         8-10-99:     Maizumenus iha dadersán tuku 8, ha'u tenke despede hela sira iha Hiban Rasa no ha'u tenke sai ba hein karreta hosi lorosa’e mai fali Dili. Ha’u tuun iha Merkadu Lama, atuál CCD (Centro Convensão Dili).  Ha’u hakat bá lai prima Izu sira iha Audian, la kleur tia Binda nia mane-foun, prima Rosa Sarmento (Aroza) nia la’en tama bá ho motorizada Honda Win ida bá buka primu Anízio, entaun ha’u empresta lai nia motorizada bá haree to’ok uma iha Becora. Laran moras no hakfodak tanba uma la hetan sunu maibé Milísia Kedua lelaun moos sasán uma laran. Sobriñu Maunó Guntur to’o uluk ona iha Dili, nia hakerek hela iha janaela hun parte uma kotuk: “Biar Hangus Asal Merdeka” signifika “Biar Motuk, Naran Ukun-an”.

·         9-10-99:      Ha’u bá aprezenta-an fali iha eskritóriu UNAMET Balide atu loke fali pájina foun nian ba Ukun Rasik-an. Setembro Negro atu metan ka mutin ita liu ona, midar ka moruk ita koko ona. Akontesimentu pasadu halót ona ba istória, ita hein fali futuru nian ne'ebé bele nabilan ba povu tomak no futuru jerasaun rai doben ida-ne'e nian.
~::~