Saturday, September 12, 2015

LUTU NASIONÁL


Foin lailais ne’e Governu deside atu estabelese ‘Lutu Nasionál’ durante fulan tolu hahú hosi 4 Setembru to’o 31 Dezembru tinan ida-ne’e. Programa ida-ne’e mosu atu hodi Hanoin no fó Onra ba matebian sira-ne’ebé mate ba funu hahú hosi 75 – 2015 (tinan-40). Ema barak mak mate iha funu laran, iha ai-laran no iha sidade duni. Tuirmai,  ha’u hakarak fahe ba fatin rua, mak ai-laran no sidade laran hanesan tuirmai:
Ai-laran
Iha ai-laran, mate tanba kilat musan  no bombardamentu hosi aviaun tuun mai rai no mate tanba hamlaha. Bainhira kilat tarutu no inimigu TNI duni sira, balun mak halai soe hela sira-nia oan ka família ne’ebé laiha kbiit ona atu la’o rasik tanba moras, ain kanek ka tanba ferik no katuas ona. Ema seluk tuirmai hosi kotuk haree hela sira kbiit laek ne’ebé família sira soe/hatuur hela iha ai-knotak/fatuk leten ruma, haree mós hanesan ho la haree, hakarak atu ajuda mós labele, balun  mate toba hela ba rai, sira hosi kotuk mai hakat liu de’it halai nafatin ba oin hodi buka fatin seguru ba sira, to’o inimigu kaer balun no balun sei konsege halai hodi rejiste nafatin hamutuk ho Falintil to’o funu remata iha 1999 nia  laran. Ema atus ba atus mak mate iha ai-laran.
Sidade laran
TNI hamutuk ho Mauhú (bufu/mata-mata) sira kaer ita-nia ema ne’ebé deskonfia serbisu hamutuk ho Falintil ka bainhira Mauhú sira rona de’it ema balun ko’alia polítiku kontra governu Indonézia, entaun sira sei ba keixa, iha momentu ne’ebá koñesidu ho liafuan "ba lapor" (relata) ba TNI hodi mai kaer ema ne’e. Tátiku inimigu TNI nian ne’e hahú hala’o hosi tinan 1980, 1881 lori populasaun ba kastigu iha Atauru, to’o nakfera tan trajédia Krarás 83 iha suku Lalerek Mutin, Viqueque no Doze Novembru 91 nian ne’ebé koñesidu ho trajédia Santa Krús, iha Prizoneiru Polítiku balun mak kastigu de’it iha Komarka Balide, oras-ne'e sai fali Arkivu CAVR nian, no prizoneiru balun kastigu iha Markas Nusra Bhakti no Sonopati 2  iha área Faról Dili,  no balun haruka liu ba Cipinang Jakarta. Timoroan ne’ebé inimigu TNI kaer sulan, oho, lakon de’it kontinua to’o 99. Iha inísiu 99 duni mak TNI ho timoroan pro-integrasaun sira hahú harii grupu pro Otonomia iha distritu-13.  Grupu pro-otonomia balun mak ha’u sei hanoin mak: ALFA Lospalos, Tim SERA Baucau, MAHADOMI Manatuto (Manatuto Hadomi Otonomi), AITARAK Dili, AHI Ailaeu (Aileu Hadomi Integrasaun), BESI MERAH Maliana, ABLAI Same, MAHIDI Ainaro, etc (belun lee na’in balu bele aumenta tan). Bainhira ONU hahú sama ain iha rai Timor-Leste iha loron 10 fulan Maiu 1999 no konsege realiza REFERENDU iha 30 Agostu, Rezultadu Referendu iha 4 Setembru 99 hatutu pro-independénsia mak manán ho votus maioria. Manán tiha hotu la hakmatek ona maibé MILÍSIA PRO OTONOMIA sira sei hakarak oho nafatin timoroan sira, ita tenke halai fali ba ai-laran, MILÍSIA sira obriga timoroan pro-independénsia balun hodi sa’e hotu karreta ba Kupang-Indonézia. Ema barak mak mate tan dala-ida depoizde Rezultadu Referendu, kuitadu…! inklui sunu motuk sidade sira iha distritu-13 molok Indonézia sai hosi Timor-Leste-Leste!
Ho Mate sira-ne’e mak foin lailais ne’e Governu estabelese LUTA NASIONÁL ida atu hodi hanoin no fó Onra ba Matebian tomak ne’ebé mate tanba rai doben ida-ne’e no atu HAKRIBI no HAPARA VIOLÉNSIA iha tinan sira tuirmai.

Monday, January 5, 2015

Obrato (Espresaun Poétika LXXXII)




OBRATO

Obrato iha dalan ninin
Obrato iha tasi ibun
Fatin kmo'ok oan ida Manatuto lidun
Tetuk furak oan ida Obrato rohan
-
Pasajeiru balun sei tun lai
Koko to'ok katupa nu-dikin Obrato nian
Koko mós ikan sona no tunu budu balixaun.
-
Obrato, ó dalan ninin
Obrato, ó dalan tulin
Lidun komo'ok oan ida dada is fatin
Fatin furak oan ida hola lai anin
Para lai uitoan han katupa.
~o0o~




Saturday, May 31, 2014

Estátua Nicolau Lobato ho Tinan Haatnulu ba Fretilin



Fulan ida-ne’e iha eventu istóriku rua mak ita liu ona. Eventu  rua ne’e maka:
1 
1.1. Iha loron 18 fulan ida-ne’e Governu harii estátua antigu Prezidente da Repúblika Nicolau Lobato nian iha rotunda Komoro. Estátua ne’e atu hodi fó valór istóriku ba Komandante boot Nicolau Lobato ne’ebé sai mós fundadór ba partidu ASDT ne’ebé ikusmai  nakfilak ba Fretilin. Nicolau Lobato nomeadu husi Komité Sentrál Fretilin ninian nu’udar Primeiru Ministru iha loron 28 Novembru 1975, no nia dedika an tomak ba Nasaun ida-ne’e hodi komanda forsa Falintil liman kro’at povu nian hahú husi loron 20 fulan Agostu 75 hodi kontra golpe ne’ebé hahú husi partidu UDT to’o tahan inimigu Sukarelawan Indonesia ne’ebé invade Timor-Leste hahú husi fronteira Mota-ain to’o mai territóriu tomak. Primeiru Ministru/ Komandante Nicolau Lobato mobiliza forsa Falintil ho povu sira halai sa’e ba foho (ai-laran) tanba forsa Indonézia tama ho materiál funu nian ne’ebé boot liu husi rai-maran, tasi no loro-leten. Nia konsege mobiliza no politiza povu iha ai-laran durante tinan tolu to’o nia mate iha área Mendelu iha loron 31 fulan Dezembru 1988.    
2     
2. Selebrasaun ba loron Restaurasaun 20 de Maiu ba dala-sanuluresin-rua iha Palásiu Governu ne’ebé Prezide husi Prezidente Parlamentu Vicente  Guterres, no Selebrasaun tinan haat-nulu loron moris Fretilin nian (20 de Maiu 1974 - 2014). Tinan haat-nulu ne’e nu’udar tinan ida-ne’ebé la’ós badak. Serimónia selebrasaun ne’e realiza iha Tasi-tolu hahú tuku haat lokraik hodi fahe mós sertifikadu ba kombatentes libertasaun na’in atus-haat, sira balun lakon ona sira-nia vida, maibé balun sei konsege ba simu rasik. Iha Serimónia ne’e, diskursu dahuluk husi Prezidente Fretilin Francisco Guterres Lu-Olo, ba daruak husi Primeiru Ministru Xanana Gusmão nu’udar eis-Membru Komité Sentrál Fretilin ninian no ba daikus taka husi Sekretáriu Jerál Fretilin Marii Alkatiri.